कायदेशीर आणि आधुनिक गुंतागुंत - विशेष विवाह कायदा आणि नाव बदलणे

अनेक लग्नांनंतर दोन प्रश्न एकत्रच समोर येतात: विशेष विवाह कायद्याखाली रजिस्टर लग्न कसे होते, आणि लग्नानंतर कागदपत्रांवर नाव कसे बदलायचे. थोडक्यात उत्तर: महाराष्ट्रात विशेष विवाह कायद्याखालील लग्नाची सुरुवात विवाह अधिकाऱ्याकडे ऑनलाइन सूचना देऊन होते आणि त्याला किमान ३० दिवस लागतात; आणि लग्नानंतर नाव बदलणे ऐच्छिक आहे, पण बदलायचे ठरवले तर विवाह प्रमाणपत्राच्या आधारे आधी आधार, मग पॅन आणि मग पासपोर्ट - या क्रमाने बदला.

विशेष विवाह कायदा (Special Marriage Act): महाराष्ट्रातील मार्गदर्शक माहिती (२०२६ नुसार)

महाराष्ट्रातील आंतरजातीय, आंतरधर्मीय किंवा धार्मिक विधी नको असलेल्या जोडप्यांसाठी विशेष विवाह कायदा, १९५४ हा मार्ग आहे. यात कोणालाही धर्म बदलावा लागत नाही आणि धार्मिक विधीही लागत नाहीत. महाराष्ट्रात विवाह अधिकारी नोंदणी व मुद्रांक विभागाचे (IGR) असतात, आणि सूचना IGR च्या ई-मॅरेज पोर्टल वर ऑनलाइन देता येते.

पात्रता (कलम ४): वराचे वय २१ आणि वधूचे वय १८ वर्षे पूर्ण असावे; दोघांपैकी कोणाचाही जोडीदार हयात नसावा; दोघे वैध संमती देण्यास सक्षम असावेत; आणि त्यांना लागू असलेली प्रथा परवानगी देत नसेल तर ते निषिद्ध नात्यांत नसावेत. सूचना देण्यापूर्वी दोघांपैकी किमान एक जण त्या जिल्ह्यात ३० दिवस राहत असावा (कलम ५).

प्रक्रिया:

1. ऑनलाइन सूचना. IGR पोर्टलवर नियोजित विवाहाची सूचना भरा - दोघांचा आणि तीन साक्षीदारांचा तपशील, आधारवरून ओळख पडताळणी, आणि वयाचा व पत्त्याचा पुरावा अपलोड. विवाह अधिकारी अर्ज तपासून ऑनलाइन शुल्क भरायला सांगतात (सध्याच्या तक्त्यानुसार सूचनेसाठी ₹५०).
2. ३० दिवसांची सूचना. सूचना विवाह अधिकाऱ्याच्या कार्यालयात प्रसिद्ध होते, आणि कायद्याने मान्य केलेल्या कारणांवर कोणीही ३० दिवसांत हरकत घेऊ शकते. केवळ घरच्यांचा विरोध हे त्यातले कारण नाही.
3. विवाह संपन्न. ३० दिवसांनंतर, पण सूचना दिल्यापासून तीन महिन्यांच्या आत, तुम्ही दोघे आणि तीन साक्षीदार विवाह अधिकाऱ्यासमोर घोषणापत्रावर सही करता, विवाह संपन्न होतो आणि प्रमाणपत्राची नोंद होते (कार्यालयात ₹१५०, बाहेरच्या ठिकाणी ₹१,०००).

हरकती, कागदपत्रे आणि लागणारा वेळ याबद्दल सविस्तर माहिती महाराष्ट्रात कोर्ट मॅरेज या लेखात आहे. विधीने आधीच लग्न झाले असेल, तर नोंदणी स्थानिक संस्थेकडे होते; त्यासाठी महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी कशी करावी हा लेख पाहा.

भारतात लग्नानंतर कागदपत्रांवर नाव कसे बदलावे: २०२६ मार्गदर्शिका

लग्नानंतर नाव बदललेच पाहिजे असा कोणताही कायदा नाही. अनेक जणी माहेरचे आडनाव ठेवतात, काही पतीचे आडनाव जोडतात, काही पूर्ण नाव बदलतात. बदलायचे ठरवले, तर प्रत्येक कागदपत्रावर एकच नाव, एकाच स्पेलिंगने असणे हे ध्येय ठेवा. आधी विवाह प्रमाणपत्र हातात घ्या; खालील प्रत्येक कार्यालय नाव बदलाचा पुरावा म्हणून ते स्वीकारते.

१. आधार कार्ड

UIDAI च्या अपडेटसाठी मान्य कागदपत्रांच्या यादीत केंद्र किंवा राज्य सरकारने दिलेले विवाह प्रमाणपत्र आहे. प्रमाणपत्रावर फोटो नसेल, तर जुन्या नावाचे फोटो असलेले ओळखपत्रही सोबत न्या. नावाचा बदल साधारणपणे आधार नोंदणी/अपडेट केंद्रात बायोमेट्रिक पडताळणीसह होतो; तुमचा बदल ऑनलाइन करता येतो का, ते myAadhaar पोर्टल किंवा आधार ॲपवर तपासा. नाव किती वेळा बदलता येईल यावर UIDAI ची मर्यादा आहे, त्यामुळे बदल एकदाच, आणि इतर सर्व ठिकाणी हवे तसेच स्पेलिंग ठरवून करा. पहिले नाव किंवा संपूर्ण नाव बदलत असाल, तर UIDAI राजपत्र अधिसूचना (गॅझेट) मागते.

२. पॅन कार्ड

Protean (NSDL) किंवा UTIITSL च्या संकेतस्थळावर "Changes or Correction in existing PAN Data" निवडा. हा अर्ज आधार e-KYC ने होतो आणि पॅनवर नाव आधारवर जसे आहे तसेच छापले जाते - म्हणूनच आधार आधी. फिजिकल कार्ड हवे की नाही यानुसार शुल्क बदलते; ते पैसे भरण्यापूर्वी स्क्रीनवर दिसते.

३. पासपोर्ट

नाव बदलासाठी वैयक्तिक तपशिलातील बदलासह पासपोर्ट री-इश्यू करावा लागतो. पासपोर्ट सेवा पोर्टलवर अर्ज करून पासपोर्ट सेवा केंद्र किंवा पोस्ट ऑफिस पासपोर्ट सेवा केंद्रात भेट द्या. जुना पासपोर्ट आणि विवाह प्रमाणपत्र सोबत न्या. जोडीदाराचे नाव जोडण्यासाठी पासपोर्ट नियमांनी विवाह प्रमाणपत्राऐवजी दोघांच्या फोटोसह संयुक्त घोषणापत्रही (Annexure J) स्वीकारले आहे; भेटीपूर्वी पासपोर्ट सेवा संकेतस्थळावरील सध्याची कागदपत्रांची यादी तपासा.

४. बाकी सगळे

• बँक खाती व गुंतवणूक: प्रत्येक बँकेत, तसेच डिमॅट व म्युच्युअल फंड KYC साठी विवाह प्रमाणपत्र आणि अपडेट झालेले आधार व पॅन द्या.
• मतदार ओळखपत्र: निवडणूक आयोगाच्या मतदार पोर्टलवर नोंदीतील दुरुस्तीचा अर्ज करा.
• नोकरी, भविष्य निर्वाह निधी, विमा आणि मालमत्तेच्या नोंदी: आधार आणि पॅनवर नवे नाव आल्यानंतर हे शेवटी करा.

राजपत्र (गॅझेट) कधी लागते

लग्नामुळे आडनाव बदलत असेल तर विवाह प्रमाणपत्र पुरेसे असते. नवे पहिले नाव, संपूर्ण नावबदल, किंवा प्रमाणपत्रात न दिसणारा कोणताही बदल असेल, तर तो महाराष्ट्र शासन राजपत्रात प्रसिद्ध करा. शासन मुद्रण, लेखनसामग्री व प्रकाशन संचालनालय त्यांच्या dgps.maharashtra.gov.in या संकेतस्थळावर ऑनलाइन अर्ज घेते, आणि बदल राजपत्राच्या भाग दोनमध्ये प्रसिद्ध होतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

लग्नानंतर आडनाव बदलणे बंधनकारक आहे का? नाही. ही पूर्णपणे तुमची निवड आहे. कोणतेही नाव वापरा, महत्त्वाचे इतकेच की सगळी कागदपत्रे एकमेकांशी जुळावीत.

आधी कोणते कागदपत्र अपडेट करावे? आधार. पॅनच्या e-KYC मध्ये नाव आधारवरूनच घेतले जाते, आणि बँका व नोकरीच्या ठिकाणी दोन्ही मागितली जातात.

विवाह प्रमाणपत्र पुरेसे आहे की राजपत्र लागेल? पतीचे आडनाव घेण्यासाठी विवाह प्रमाणपत्र साधारणपणे पुरेसे असते. नवे पहिले नाव किंवा पूर्ण वेगळे नाव असेल तर राजपत्र अधिसूचना करून घ्या.

विशेष विवाह कायद्याखालीच नाव बदलता येते का? हा कायदा विवाहाची नोंद करतो, नाव बदलत नाही. प्रमाणपत्रावर तुमची नावे जशी आहेत तशीच नोंदवली जातात, आणि नंतर त्याच प्रमाणपत्राच्या आधारे कागदपत्रे अपडेट करायची असतात.

---

हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. पोर्टल, शुल्क आणि मान्य कागदपत्रे बदलत असतात; अर्ज करण्यापूर्वी विवाह अधिकारी, UIDAI, पॅन सेवा देणारी संस्था आणि पासपोर्ट सेवा यांच्याकडे सध्याचे नियम तपासा.

हेही वाचा

• महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी कशी करावी
• विवाह नोंदणीसाठी लागणारी कागदपत्रे
• महाराष्ट्रात कोर्ट मॅरेज
• अजून स्थळ शोधत आहात? विवाह स्वप्नवर एनआरआय मराठी स्थळांसाठी स्वतंत्र पान आहे.