महाराष्ट्रात विवाह नोंदणीसाठी लागणारी कागदपत्रे - संपूर्ण यादी

महाराष्ट्रात विवाह नोंदणीसाठी लागणारी कागदपत्रे: वयाचा व रहिवासाचा पुरावा, लग्नपत्रिका किंवा प्रतिज्ञापत्र, फोटो, ₹१०० कोर्ट फी स्टॅम्प आणि तीन साक्षीदार.

१२ जून, २०२६६ मिनिट वाचनअद्ययावत २० ऑक्टोबर, २०२६

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

महाराष्ट्रात विवाह प्रमाणपत्रासाठी पती-पत्नी दोघांचा वयाचा पुरावा, रहिवासाचा पुरावा आणि पासपोर्ट आकाराचे फोटो; लग्न झाल्याचा पुरावा (लग्नपत्रिका, किंवा ₹१०० च्या स्टॅम्प पेपरवर संयुक्त प्रतिज्ञापत्र); विवाह ज्ञापनावर ₹१०० चा कोर्ट फी स्टॅम्प; आणि स्वतःच्या ओळखपत्रासह प्रत्यक्ष येणारे तीन साक्षीदार लागतात. घटस्फोटित किंवा विधवा/विधुर असल्यास घटस्फोटाचा हुकूमनामा किंवा आधीच्या जोडीदाराचा मृत्यू दाखला जोडावा लागतो.

ही यादी धार्मिक किंवा पारंपरिक पद्धतीने झालेल्या लग्नाची स्थानिक संस्थेकडे, महाराष्ट्र विवाह मंडळांचे विनियमन आणि विवाह नोंदणी अधिनियम, १९९८ अंतर्गत नोंदणी करण्यासाठी आहे. विशेष विवाह कायद्याखालील रजिस्टर (कोर्ट) मॅरेजची फाइल थोडी वेगळी असते; ती खाली स्वतंत्रपणे दिली आहे.

एका दृष्टिक्षेपात:

कागदपत्र	साधारणपणे काय चालते
वयाचा पुरावा (दोघांचा)	जन्म दाखला, शाळा सोडल्याचा दाखला, एसएससी प्रमाणपत्र, पासपोर्ट किंवा अधिवास दाखला
रहिवासाचा पुरावा (दोघांचा)	रेशन कार्ड, मतदार ओळखपत्र, पासपोर्ट, वीज बिल किंवा टेलिफोन बिल; अनेक कार्यालये आधारही घेतात
लग्नाचा पुरावा	लग्नपत्रिका; पत्रिका नसेल तर ₹१०० च्या स्टॅम्प पेपरवर संयुक्त प्रतिज्ञापत्र
फोटो	पती, पत्नी आणि प्रत्येक साक्षीदाराचे पासपोर्ट आकाराचे फोटो
कोर्ट फी स्टॅम्प	नमुना 'ड' मधील ज्ञापनावर ₹१०० चा कोर्ट फी स्टॅम्प (किंवा लेबल)
साक्षीदार	तीन सज्ञान व्यक्ती, प्रत्येकाकडे फोटो ओळखपत्र व पत्त्याचा पुरावा, प्रत्यक्ष हजर
विशेष परिस्थिती	घटस्फोटाचा हुकूमनामा, आधीच्या जोडीदाराचा मृत्यू दाखला, निकाहनामा, परदेशी नागरिकाचा पासपोर्ट

फाइल परत येण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे एखादे कागदपत्र कमी असणे किंवा नावात तफावत असणे. सगळे व्यवस्थित घेऊन गेलात तर नोंदणी पटकन होते; पण तीन ओळखपत्रांवर नाव तीन प्रकारे लिहिलेले असेल, तर पुन्हा चकरा मारायला लागतात. संपूर्ण प्रक्रियेसाठी महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी कशी करावी हा लेख वाचा.

पती-पत्नी दोघांसाठी कागदपत्रे

वयाचा पुरावा (यापैकी एक):

जन्म दाखला
शाळा किंवा महाविद्यालय सोडल्याचा दाखला
एसएससी प्रमाणपत्र
पासपोर्ट
अधिवास दाखला

लग्नासाठी कायदेशीर किमान वय वरासाठी २१ आणि वधूसाठी १८ वर्षे आहे; वयाचा पुरावा पाहूनच निबंधक हे तपासतात.

रहिवासाचा पुरावा (यापैकी एक): स्वतःच्या नावावरील रेशन कार्ड, मतदार ओळखपत्र, पासपोर्ट, वीज बिल किंवा टेलिफोन बिल. अनेक कार्यालये आधारही स्वीकारतात. पती, किंवा दोघांपैकी कोणीही, जिथे सामान्यतः राहतो तिथे नोंदणी होते, त्यामुळे कोणते कार्यालय तुमची फाइल घेईल हे पत्त्याच्या पुराव्यावरून ठरते. बृहन्मुंबई महानगरपालिकेचा अर्ज वधूचा लग्नाआधीचा रहिवासी पुरावा स्पष्टपणे मागतो; तुमच्या कार्यालयानेही मागितल्यास तो सोबत ठेवा.

फोटो: दोघांचे पासपोर्ट आकाराचे फोटो, अर्जावर चिकटवायचे. मुंबई महानगरपालिकेच्या सूचनांनुसार पती-पत्नीचे प्रत्येकी तीन आणि प्रत्येक साक्षीदाराचा एक फोटो लागतो. दोन-तीन जास्तीचे सोबत ठेवा.

लग्न झाल्याचा पुरावा

१९९८ च्या कायद्याखाली आधीच झालेल्या लग्नाची नोंद होते, म्हणून ते लग्न झाले हे दाखवावे लागते:

लग्नपत्रिका; पत्रिका छापली नसेल तर लग्नाची तारीख व ठिकाण नमूद केलेले दोघांचे संयुक्त प्रतिज्ञापत्र ₹१०० च्या स्टॅम्प पेपरवर.
पुरोहितांची सही - विवाह पुरोहित, भटजी किंवा काझी यांनी लावला असेल तर ज्ञापनावर त्यांचे नाव व सही. नमुना 'ड' मध्ये त्यासाठी स्वतंत्र रकाना आहे.
लग्नाचे फोटो - मुंबई महानगरपालिकेच्या यादीत ते अनिवार्य नसले तरी काही कार्यालये पाहायला मागतात.

विवाह ज्ञापन आणि कोर्ट फी स्टॅम्प

अर्ज म्हणजेच १९९९ च्या नियमांतील नमुना 'ड' मधील विवाह ज्ञापन. त्यावर ₹१०० चा कोर्ट फी स्टॅम्प (कोर्ट फी लेबलही चालते) लावावा लागतो. पती, पत्नी आणि तिन्ही साक्षीदार त्यावर निबंधकांसमोरच सही करतात, घरी नाही. त्यामुळे खिडकीवर पोहोचेपर्यंत सहीचे रकाने रिकामे ठेवा.

मुंबई महानगरपालिका नोटरी किंवा राजपत्रित अधिकाऱ्याने साक्षांकित केलेल्या प्रती मागते, आणि मूळ कागदपत्रे निबंधकांना पडताळणीसाठी दाखवावी लागतात. इतर काही ठिकाणी स्वसाक्षांकित प्रतीही चालतात; नोटरीचा खर्च करण्याआधी विचारून घ्या.

साक्षीदार

तीन साक्षीदार लागतात, आणि कायद्याच्या कलम ६(१)(ब) नुसार ते पती-पत्नीसोबत निबंधकांसमोर प्रत्यक्ष हजर असावे लागतात. प्रत्येक साक्षीदाराने सोबत आणावे:

फोटो ओळखपत्र आणि पत्त्याचा पुरावा (रेशन कार्ड, मतदार ओळखपत्र, पासपोर्ट किंवा आधार)
एक पासपोर्ट आकाराचा फोटो

लग्नाला उपस्थित असलेले आणि ठरलेल्या दिवशी खरोखर कार्यालयात येऊ शकतील असे सज्ञान साक्षीदार निवडा.

विशेष परिस्थितीत लागणारी जादा कागदपत्रे

घटस्फोटित: न्यायालयाच्या घटस्फोट हुकूमनाम्याची प्रमाणित प्रत.
विधवा/विधुर: आधीच्या जोडीदाराचा मृत्यू दाखला.
मुस्लिम विवाह: निकाहनामा; तो उर्दूमध्ये असल्यास इंग्रजी भाषांतरासह.
पती-पत्नी वेगवेगळ्या धर्मांचे: साधारणपणे १९९८ च्या कायद्याचा मार्ग उपलब्ध नसतो. लग्नापूर्वी एकाने धर्मांतर केले असेल तरच मुंबई महानगरपालिका ₹१०० च्या स्टॅम्प पेपरवरील प्रतिज्ञापत्रांसह नोंदणी करते. अन्यथा विशेष विवाह कायद्याचा मार्ग घ्या.
जोडीदार परदेशी नागरिक: पासपोर्ट आणि व्हिसा, आणि कार्यालय मागेल तो अविवाहित असल्याचा पुरावा. इथे अटी बदलतात, त्यामुळे भेटीआधी नक्की विचारा.
उशिरा नोंदणी: हीच कागदपत्रे आणि विलंब दंड. लग्नाला ९० दिवसांहून जास्त झाले असतील तर आमच्या विवाह नोंदणी मार्गदर्शकातील उशिरा नोंदणीचा भाग पाहा.

विशेष विवाह कायद्याखालील (कोर्ट मॅरेज) कागदपत्रे

विशेष विवाह कायद्याखालील प्रमाणपत्रासाठी नोंदणी व मुद्रांक विभागाची तपासणी सूची अशी आहे:

ओळख: आधार (ऑनलाइन सूचना आधारवरून पडताळली जाते).
वयाचा पुरावा (यापैकी एक): जन्म दाखला, एसएससी प्रमाणपत्र, शाळा सोडल्याचा दाखला, पासपोर्ट, बोनाफाईड प्रमाणपत्र, वाहन परवाना किंवा अधिवास दाखला.
रहिवासाचा पुरावा (यापैकी एक): मतदार ओळखपत्र, लीव्ह अँड लायसन्स करार, पासपोर्ट, रेशन कार्ड, कंपनीचा रहिवासी दाखला, सोसायटीचा दाखला, वीज बिल किंवा टेलिफोन बिल. दोघांपैकी किमान एक जण त्या विवाह अधिकाऱ्याच्या कार्यक्षेत्रात सलग ३० दिवस राहत असल्याचे यावरून दिसायला हवे.
तीन साक्षीदार, त्यांच्या ओळखपत्र व रहिवासी पुराव्यासह.
आधी लग्न झाले असल्यास घटस्फोटाचा हुकूमनामा किंवा मृत्यू दाखला.

परदेशी नागरिकासाठी IGR च्या पोर्टलवर पासपोर्ट, पत्त्याचा पुरावा आणि अविवाहित असल्याचे प्रमाणपत्र (single certificate) सांगितले आहे. ३० दिवसांची सूचना आणि बाकी प्रक्रिया महाराष्ट्रात कोर्ट मॅरेज या लेखात आहे.

अर्ज कुठे द्यायचा

१९९८ च्या कायद्याखालील नोंदणी प्रत्येक स्थानिक संस्था स्वतः करते: महानगरपालिका आपापल्या पोर्टलवर (उदा. मुंबईत MyBMC, पुण्यात services.pmc.gov.in), आणि ग्रामपंचायती आपले सरकार पोर्टल वरून. विशेष विवाह कायद्याची सूचना IGR च्या ई-मॅरेज पोर्टल वर ऑनलाइन देता येते. कोणताही मार्ग घेतला तरी मूळ कागदपत्रे प्रत्यक्ष तपासली जातात.

उशीर होण्यास कारणीभूत सामान्य चुका

नावात तफावत. आधार, वयाचा पुरावा, रहिवासी पुरावा आणि अर्ज - सगळीकडे नावाचे स्पेलिंग एकसारखे हवे. अर्ज करण्याआधीच तफावत दुरुस्त करा. लग्नानंतर नाव बदलणार असाल, तर आधी विशेष विवाह कायदा आणि नाव बदल हा लेख वाचा.
दुसऱ्याच्या नावावरील पत्ता पुरावा. मुंबई महानगरपालिका तो अर्जदाराच्या स्वतःच्या नावावर मागते; वडिलांच्या नावावरील बिल कदाचित चालणार नाही.
साक्षीदारांची ओळखपत्रे विसरणे. त्यांची कागदपत्रे तुमच्याइतकीच महत्त्वाची आहेत.
घरीच सह्या करणे. ज्ञापनावर निबंधकांसमोरच सही करायची असते.
खूप उशीर करणे. ९० दिवसांनंतर दंड लागतो आणि साक्षीदार जमवणे अवघड होते.

जाण्याआधीची झटपट तपासणी

भेटीच्या आदल्या संध्याकाळी सगळे मांडून दोनदा तपासा:

प्रत्येक कागदपत्राची मूळ प्रत आणि तुमच्या कार्यालयाला हव्या त्या पद्धतीने साक्षांकित झेरॉक्स
पती, पत्नी आणि तिन्ही साक्षीदारांचे फोटो
₹१०० चा कोर्ट फी स्टॅम्प, आणि लागल्यास स्टॅम्प पेपरवरील प्रतिज्ञापत्र
सगळी नावे आणि तारखा तंतोतंत जुळत असल्याची खात्री
प्रत्येक साक्षीदाराला वेळेची आठवण करून देणारा फोन किंवा मेसेज

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

आधार वयाचा आणि पत्त्याचा, दोन्ही पुरावा म्हणून चालेल का? अनेक कार्यालये आधार ओळख व पत्त्याचा पुरावा म्हणून घेतात. वयासाठी मात्र जन्म दाखला, शाळा सोडल्याचा दाखला, एसएससी प्रमाणपत्र किंवा पासपोर्ट जास्त पसंत केला जातो, त्यामुळे त्यातले एक सोबत ठेवा.

आम्ही लग्नपत्रिका छापल्याच नाहीत. मग काय दाखवायचे? लग्नाची तारीख व ठिकाण नमूद केलेले दोघांचे संयुक्त प्रतिज्ञापत्र ₹१०० च्या स्टॅम्प पेपरवर केले, तर ते पत्रिकेऐवजी चालते.

भटजींना कार्यालयात यावे लागते का? कायदा पती-पत्नी आणि तीन साक्षीदारांनी हजर राहणे बंधनकारक करतो. पुरोहितांचा तपशील व सही अर्जावर असते; तुमच्या कार्यालयाला आणखी काही हवे आहे का, ते विचारून घ्या.

साक्षीदार नातेवाईकच असावेत का? नाही. लग्नाची माहिती असलेल्या आणि वैध ओळखपत्र असलेल्या कोणत्याही तीन सज्ञान व्यक्ती चालतात.

ही यादी सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. प्रत्येक स्थानिक संस्था आणि विवाह अधिकारी जादा कागदपत्रे मागू शकतात, आणि अटी बदलतात; जाण्यापूर्वी आपल्या निबंधक कार्यालयाकडून सध्याची यादी तपासून घ्या.

हेही वाचा

अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?

विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: