लग्नानंतर नाव बदल - आधार, पॅन, पासपोर्ट, बँक व राजपत्र (२०२६)

लग्नानंतर आडनाव बदलणे कायद्याने बंधनकारक नाही. बदलायचे ठरवले तर हा क्रम पाळा: आधी विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र, मग आधार, मग पॅन, मग बँक खाती आणि शेवटी पासपोर्ट व मतदार ओळखपत्र. नव्या आडनावाचा पुरावा म्हणून ही सगळी कार्यालये विवाह प्रमाणपत्र स्वीकारतात. महाराष्ट्र शासन राजपत्र (गॅझेट) फक्त पहिले नावही बदलत असेल किंवा एखादे कार्यालय ते मागत असेल तरच लागते. ऑक्टोबर २०२६ मध्ये आधारसाठी ७५ रुपये, प्रत्यक्ष पॅन कार्डसाठी १०७ रुपये आणि साध्या पासपोर्ट री-इश्यूसाठी २,५०० रुपये शुल्क आहे.

कोणते काम आधी करायचे, कोणत्या कार्यालयात कोणती कागदपत्रे लागतात, सध्याचे शुल्क किती आणि कोणते काम घरबसल्या ऑनलाइन होते, हे सगळे खाली दिले आहे. प्रत्येक आकडा ऑक्टोबर २०२६ मध्ये संबंधित शासकीय संकेतस्थळावर तपासला आहे. शुल्क बदलू शकते, त्यामुळे पैसे भरण्याआधी पोर्टलवर पुन्हा एकदा पाहा.

---

लग्नानंतर नाव बदलणे आवश्यक आहे का?

नाही. पतीचे आडनाव लावावेच असा कोणताही कायदा भारतात नाही. अनेक जणी माहेरचेच नाव ठेवतात, काही जणी स्वतःच्या आडनावापुढे पतीचे आडनाव जोडतात, तर काही पूर्णपणे नवे नाव लावतात. तिन्ही पर्याय कायदेशीर आहेत.

महत्त्वाचे इतकेच, की सगळ्या कागदपत्रांवर एकच नाव असावे. आधारवर नवे आडनाव, पासपोर्टवर जुने आणि बँकेत तिसरेच स्पेलिंग असले की अडचणी सुरू होतात. आणि त्या नेमक्या गृहकर्ज, विम्याचा दावा किंवा व्हिसाच्या मुलाखतीच्या वेळीच समोर येतात.

माहेरचे नाव ठेवायचे ठरवले तर काहीच बदलायचे नाही. फक्त विवाह प्रमाणपत्र जपून ठेवा, कारण संयुक्त खाते, वारसदार नोंद किंवा जोडीदार व्हिसासाठी तुमचे आणि जोडीदाराचे नाते तेच सिद्ध करते. स्वतःचे नाव न बदलता पासपोर्टमध्ये जोडीदाराचे नाव जोडता येते. पासपोर्ट सेवा त्यासाठी विवाह प्रमाणपत्र किंवा परिशिष्ट जे (Annexure J) हे संयुक्त फोटो घोषणापत्र स्वीकारते.

पहिले नावही बदलत असेल तर

अनेक मराठी घरांत लग्नात मुलीचे नवे नाव ठेवले जाते. ही प्रथा प्रत्येक घरात वेगळ्या प्रकारे पाळली जाते. आता अनेक जोडपी ती टाळतात किंवा नवे नाव फक्त घरापुरते वापरतात. पण नवे पहिले नाव कागदोपत्री लावायचे असेल तर केवळ विवाह प्रमाणपत्र सहसा पुरत नाही. पहिल्या नावात किंवा संपूर्ण नावात बदल असेल तर यूआयडीएआयच्या कागदपत्र यादीनुसार राजपत्रातील अधिसूचना लागते. पासपोर्ट सेवेनुसारही लग्नानंतर संपूर्ण नाव बदलत असेल तर नेहमीची नाव-बदल प्रक्रिया लागू होते, आणि त्यात वर्तमानपत्रातील जाहिराती किंवा राज्याचे राजपत्र मागितले जाते. अशा वेळी इतर कुठेही जाण्याआधी राजपत्राचे काम पूर्ण करा.

---

लग्नानंतर कागदपत्रे कोणत्या क्रमाने बदलावी

1. विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र. बाकी सगळी कार्यालये तेच मागतात. नोंदणी अजून झाली नसेल तर आमची विवाह प्रमाणपत्रासाठी लागणाऱ्या कागदपत्रांची यादी पाहा.
2. महाराष्ट्र शासन राजपत्र, गरज असेल तरच. पहिले नाव बदलत असेल किंवा एखादे कार्यालय विवाह प्रमाणपत्र स्वीकारत नसेल तर.
3. आधार. पॅन, बँका आणि मोबाईल कंपन्या तुमची माहिती आधारशी जुळवून पाहतात, म्हणून आधार आधी.
4. पॅन. पॅन आधारशी जोडलेले असते. दोन्हींवरील नावे जुळली नाहीत तर आयकर विवरणपत्र आणि केवायसीमध्ये अडचण येते.
5. बँक खाती, नंतर विमा, डीमॅट, म्युच्युअल फंड व पीएफ. हे सगळे अपडेट केलेले आधार किंवा पॅन मागतात.
6. पासपोर्ट. सर्वात महाग आणि वेळखाऊ काम. इतर कागदपत्रांवर नवे नाव आल्यावरच करा.
7. मतदार ओळखपत्र. कधीही करता येते आणि शुल्क नाही.

---

एका नजरेत: कागदपत्रे आणि शुल्क

कागदपत्र	अर्ज कुठे	नाव बदलाचा पुरावा	शुल्क (ऑक्टोबर २०२६)
आधार	आधार नोंदणी व अपडेट केंद्र	शासनाने दिलेले विवाह प्रमाणपत्र	७५ रुपये
पॅन	प्रोटीन किंवा यूटीआयआयटीएसएल संकेतस्थळ	विवाह प्रमाणपत्र (इतर पुरावे खाली)	प्रत्यक्ष कार्ड १०७ रुपये, पेपरलेस १०१; फक्त ई-पॅन ७२ किंवा ६६
बँक	तुमची शाखा किंवा बँकेची ऑनलाइन सोय	विवाह प्रमाणपत्र किंवा राजपत्रासह ओळखपत्र	बँकेच्या नियमांनुसार
पासपोर्ट	पासपोर्ट सेवा पोर्टल, मग पीएसके/पीओपीएसके	विवाह प्रमाणपत्र किंवा परिशिष्ट जे	३६ पाने २,५०० रुपये, ६० पाने ३,५०० रुपये
मतदार ओळखपत्र	voters.eci.gov.in किंवा ईसीआयनेट अ‍ॅप (फॉर्म ८)	नव्या नावाचा पुरावा	शुल्क नाही
महाराष्ट्र राजपत्र	आपले सरकार पोर्टल	विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र, ओळखपत्र, पत्त्याचा पुरावा, फोटो	५५९ रुपये; आरक्षित वर्ग (इमाव वगळून) ३०९ रुपये

---

लग्नानंतर आधार कार्डमध्ये नाव बदल

कुठे: आधार नोंदणी व अपडेट केंद्रावर, म्हणजे आधार सेवा केंद्र किंवा अपडेटची सोय असलेले बँक किंवा पोस्ट ऑफिसमधील केंद्र. मायआधार पोर्टल आणि आधार अ‍ॅपवर काही अपडेट घरबसल्या होतात. पण हा लेख लिहिताना नावातील बदलासाठी केंद्रावरच जावे लागते. जाण्याआधी अ‍ॅपमध्ये ही सोय आली आहे का ते एकदा पाहा.

कागदपत्रे: अपडेटसाठी यूआयडीएआयने स्वीकारलेल्या कागदपत्रांच्या यादीत केंद्र किंवा राज्य शासनाने दिलेले विवाह प्रमाणपत्र आहे. प्रमाणपत्रावर फोटो नसेल तर जुन्या नावाचे एखादे फोटो ओळखपत्रही सोबत न्या.

शुल्क: फक्त नाव बदलायचे असेल तर ७५ रुपये. बायोमेट्रिक अपडेटसोबत केल्यास नावाचा बदल मोफत होतो, फक्त बायोमेट्रिकचे १२५ रुपये लागतात.

मर्यादा: आधारमधील नाव आयुष्यात फक्त दोनदा बदलता येते, आणि स्पेलिंगची दुरुस्तीही त्यातच मोजली जाते. त्यामुळे अपडेट मंजूर करण्याआधी स्क्रीनवरचे स्पेलिंग नीट तपासा.

---

लग्नानंतर पॅन कार्डमध्ये नाव बदल

कुठे: प्रोटीन (पूर्वीचे एनएसडीएल) किंवा यूटीआयआयटीएसएलच्या संकेतस्थळावर, पॅनमधील माहितीत बदल किंवा दुरुस्तीच्या पर्यायातून ऑनलाइन. त्यांच्या पॅन केंद्रावर जाऊनही अर्ज करता येतो. पॅन क्रमांक बदलत नाही, फक्त कार्डवरचे नाव बदलते.

कागदपत्रे: प्रोटीनच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार लग्नामुळे नाव बदललेल्या स्त्रियांसाठी हे पुरावे चालतात: विवाह प्रमाणपत्र, लग्नपत्रिका, राजपत्रातील नाव-बदलाची अधिसूचना, किंवा पतीचे नाव असलेल्या पासपोर्टची प्रत. नाव बदलल्याचे राजपत्रित अधिकाऱ्याचे प्रमाणपत्रही चालते. यातला सर्वात सुरक्षित पुरावा विवाह प्रमाणपत्र.

शुल्क (करांसह):

• भारतातील पत्त्यावर प्रत्यक्ष कार्ड: १०७ रुपये, पूर्णपणे पेपरलेस ई-केवायसी व ई-साइनने १०१ रुपये
• फक्त ई-पॅन (ईमेलवर): ७२ रुपये, पेपरलेस असल्यास ६६ रुपये
• आधार पडताळणी आणि ई-साइनचे थोडे अतिरिक्त शुल्क वेगळे लागते

आधार ई-केवायसीचा पेपरलेस पर्याय निवडला तर माहिती थेट आधारमधून घेतली जाते. म्हणूनच आधारवर नवे नाव आधी यायला हवे.

---

लग्नानंतर बँक खात्यात नाव बदल

सगळ्या बँकांसाठी एकच अर्ज नाही. प्रत्येक बँकेचा स्वतःचा अर्ज असतो, आणि आता बऱ्याच बँकांत ही विनंती अ‍ॅपमधूनही सुरू करता येते. आरबीआयच्या केवायसी नियमांनुसार नाव बदलल्यानंतरही जुने ओळखपत्र ग्राह्य धरले जाते, पण त्यासोबत राज्य शासनाने दिलेले विवाह प्रमाणपत्र किंवा राजपत्रातील अधिसूचना असायला हवी. म्हणजे पासपोर्ट बदलायच्या आधीही बँकेत नाव बदलता येते.

सोबत न्या:

• बँकेचा नाव बदलाचा किंवा केवायसी अपडेटचा अर्ज
• अपडेट केलेले आधार व पॅन (किंवा जुनी कार्डे आणि विवाह प्रमाणपत्र)
• विवाह प्रमाणपत्र
• पासबुक किंवा चेकबुक, आणि बदलावे लागणारे डेबिट कार्ड

मुदत ठेवी, लॉकर, विमा पॉलिसी, म्युच्युअल फंड, डीमॅट खाते आणि पीएफ खात्यातही हेच करा. सहीसुद्धा बदलणार असाल तर बँकेला कळवा, नाहीतर नव्या सहीचे चेक परत येतील.

---

लग्नानंतर पासपोर्टमध्ये नाव बदल

कुठे: पासपोर्ट सेवा पोर्टलवर वैयक्तिक तपशिलात बदल (change in personal particulars) यासाठी री-इश्यू ऑफ पासपोर्ट हा अर्ज करा. मग पासपोर्ट सेवा केंद्र किंवा पोस्ट ऑफिस पासपोर्ट सेवा केंद्रातील भेटीला जा. तुम्हाला नवी पुस्तिका मिळते.

कागदपत्रे: लग्नानंतर आडनाव बदलणाऱ्या स्त्रियांसाठी पासपोर्ट सेवेच्या कागदपत्र मार्गदर्शनात दोनपैकी एक पुरावा सांगितला आहे: विवाह प्रमाणपत्र, किंवा पती-पत्नी दोघांनी सही केलेले संयुक्त फोटो घोषणापत्र (परिशिष्ट जे). सध्याचा पासपोर्ट आणि त्याच्या स्वसाक्षांकित प्रती सोबत न्या. पहिल्या नावासह संपूर्ण नाव बदलत असेल तर नेहमीची नाव-बदल प्रक्रिया लागू होते.

शुल्क: पासपोर्ट सेवेवरील शुल्क तक्ता १ जुलै २०२६ पासून बदलला आहे. दहा वर्षे वैधतेच्या ३६ पानी पुस्तिकेसाठी आता २,५०० रुपये आणि ६० पानी पुस्तिकेसाठी ३,५०० रुपये आहेत. तत्काळसाठी २,५०० रुपये जास्त. अनेक जुन्या लेखांत अजूनही जुलैपूर्वीचे १,५०० व २,००० रुपये दिसतात. ते आता लागू नाहीत.

लग्नानंतर लगेच परदेशी जायचे असेल तर तिकीट, व्हिसा आणि पासपोर्टवरचे नाव एकच ठेवा. नाव बदलले असेल तर जुन्या नावाने प्रवास करू नये, असा सल्ला पासपोर्ट सेवा देते. शंका असल्यास विमान कंपनी आणि ज्या देशात जायचे त्या देशाच्या दूतावासाकडे आधीच विचारा.

---

लग्नानंतर मतदार ओळखपत्रात नाव बदल

voters.eci.gov.in वर किंवा निवडणूक आयोगाच्या ईसीआयनेट अ‍ॅपवर फॉर्म ८ (नोंदींमध्ये दुरुस्ती) भरा. लग्नानंतर नव्या पत्त्यावर नाव हलवण्याचे कामही याच फॉर्म ८ ने होते, त्यामुळे दोन्ही एकाच अर्जात करता येतात. नव्या नावाचा पुरावा म्हणून विवाह प्रमाणपत्र जोडा. शुल्क नाही. दुरुस्ती मंजूर झाल्यावर नवे मतदार ओळखपत्र (एपिक) मिळते.

---

महाराष्ट्र शासन राजपत्रात नाव बदल: कधी आणि कसा

फक्त आडनाव बदलणाऱ्या बहुतेक जणींना राजपत्राची गरज पडत नाही. आधार, पॅन, बँका आणि पासपोर्ट सेवा सगळे विवाह प्रमाणपत्र स्वीकारतात. राजपत्र तेव्हा उपयोगी पडते जेव्हा:

• पहिले नाव किंवा संपूर्ण नाव बदलत असेल
• विवाह प्रमाणपत्रावरचे स्पेलिंग तुम्हाला हव्या असलेल्या नावापेक्षा वेगळे असेल, किंवा
• एखाद्या कार्यालयाने प्रमाणपत्र नाकारले असेल.

अर्ज कसा करायचा (शासन मुद्रण, लेखनसामग्री व प्रकाशन संचालनालयाच्या नेहमीच्या प्रश्नांनुसार):

1. आपले सरकार पोर्टलवर नोंदणी करा आणि ओटीपीने पडताळणी करून स्वतःचे प्रोफाईल तयार करा.
2. उद्योग, ऊर्जा व कामगार विभाग निवडा, मग महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग दोन (नाव, वय व धर्म बदल) ही सेवा निवडा.
3. अर्जाचा नमुना डाउनलोड करा, भरा आणि त्यासोबत हे अपलोड करा:
   • ओळखीचा पुरावा: पॅन, पासपोर्ट, आधार किंवा मतदार ओळखपत्र
   • पत्त्याचा पुरावा: आधार, रेशन कार्ड किंवा वीज बिल
   • विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र (लग्नानंतरच्या नाव बदलासाठी)
   • पासपोर्ट आकाराचा फोटो
4. शुल्क भरा: खुला वर्ग ५५९ रुपये, आरक्षित वर्ग (इतर मागास वर्ग वगळून) ३०९ रुपये (सर्व करांसह).

अर्ज मिळाल्यानंतर साधारण १५ दिवसांत जाहिरात प्रसिद्ध होते. राजपत्राचा हा भाग आठवड्यातून एकदा निघतो, त्यामुळे तत्काळ प्रसिद्धीची सोय नाही. अर्ज सादर केल्यानंतर माहिती बदलता येत नाही, म्हणून पैसे भरण्याआधी प्रत्येक अक्षर तपासा. हवे असल्यास जवळच्या सामायिक सेवा केंद्रातून (सीएससी) हा अर्ज करून घेता येतो.

रजिस्टर (विशेष विवाह कायद्याखालील) लग्नानंतरच्या नाव बदलाबद्दल आमचा विशेष विवाह कायदा आणि नाव बदल हा लेख पाहा.

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

लग्नानंतर आडनाव बदलणे सक्तीचे आहे का? नाही, हा पूर्णपणे तुमचा निर्णय आहे. माहेरचे नाव ठेवले तर फक्त विवाह प्रमाणपत्र जपून ठेवा. संयुक्त खाते, वारसदार नोंद आणि व्हिसासाठी ते लागते.

विवाह प्रमाणपत्राशिवाय लग्नानंतर आधारमध्ये नाव बदलता येते का? यूआयडीएआयच्या यादीत राजपत्रातील अधिसूचना किंवा नवे नाव आधीपासून असलेली इतर शासकीय कागदपत्रे (उदा. पासपोर्ट) देखील चालतात. पण आधार बदलण्याआधी यापैकी काहीच बहुतेकींकडे नसते. म्हणून विवाह प्रमाणपत्र सर्वात आधी.

पॅन क्रमांक बदलतो का? नाही. फक्त कार्डवरचे नाव बदलते, क्रमांक आयुष्यभर तोच राहतो.

फक्त लग्न झाले म्हणून नवा पासपोर्ट काढावा लागतो का? नाही. माहेरच्या नावाचा पासपोर्ट वैध राहतो. नाव बदलायचे असेल किंवा जोडीदाराचे नाव जोडायचे असेल तरच री-इश्यू लागतो.

हे सगळे होण्यास किती वेळ लागतो? प्रत्येक कार्यालयानुसार वेगळा. यूआयडीएआयच्या नेहमीच्या प्रश्नांनुसार आधार अपडेटला ३० ते ९० दिवस लागू शकतात. राजपत्रात साधारण १५ दिवसांत नाव प्रसिद्ध होते. पासपोर्ट तुमच्या पासपोर्ट सेवा केंद्रातील भेटीच्या उपलब्ध वेळांवर आणि लागू असल्यास पोलीस पडताळणीवर अवलंबून असतो. विवाह प्रमाणपत्रापासून शेवटच्या कागदापर्यंत दोन-तीन महिने धरून चला. आणि नवा पासपोर्ट हातात येईपर्यंत नव्या नावाने परदेश प्रवासाचे तिकीट काढू नका.

---

हेही वाचा

• विवाह प्रमाणपत्रासाठी लागणारी कागदपत्रे - महाराष्ट्र
• विशेष विवाह कायदा आणि नाव बदल
• महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी कशी करावी

योग्य स्थळ शोधण्याच्या टप्प्यावर अजून असाल, तर विवाह स्वप्नवर महाराष्ट्रभरातील मराठी कुटुंबांची पडताळलेली स्थळे पाहता येतील. मराठी विवाह संस्था पासून सुरुवात करा.