बौद्ध विवाह विधी आणि कायदेशीर नोंदणी - महाराष्ट्रासाठी मार्गदर्शन
महाराष्ट्रात बौद्ध पद्धतीने विवाह कसा होतो, तो कोण लावतो, कोणता कायदा लागू होतो, नोंदणी कशी करावी आणि स्वतंत्र बौद्ध विवाह कायद्याची सद्यस्थिती काय आहे.
Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न
राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.
महाराष्ट्रात बौद्ध पद्धतीचा विवाह साधारण तथागत बुद्ध आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रतिमांसमोर होणारा छोटा, साधा विधी असतो. तो भंते (भिक्खू) किंवा प्रशिक्षित बौद्धाचार्य लावतात. सगळे मिळून बुद्ध वंदना, त्रिशरण व पंचशील घेतात, वधू-वर एकमेकांना हार घालून वचन देतात, आणि अनेक विवाहांत संविधानाच्या उद्देशिकेचे वाचनही होते. होम, कन्यादान किंवा सप्तपदी नसते. कायद्याच्या दृष्टीने बौद्ध व्यक्ती हिंदू विवाह कायदा, १९५५ (ज्यात बौद्धांचा स्पष्ट समावेश आहे) किंवा विशेष विवाह कायदा, १९५४ यांखाली विवाह करतात. ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत स्वतंत्र बौद्ध विवाह कायदा अस्तित्वात नाही, म्हणून लग्नानंतरची नोंदणी ही सर्वात महत्त्वाची पायरी ठरते.
हा विधी कुठून आला, तो साधारण कसा होतो आणि कायदेशीर बाजू कशी सांभाळावी, हे या लेखात मांडले आहे.
बौद्ध विवाह पद्धतीचा उगम
महाराष्ट्रातील बहुतेक बौद्ध कुटुंबे आपल्या धम्माचा उगम १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर झालेल्या धम्मदीक्षेत पाहतात. त्या दिवशी बाबासाहेबांनी कुशीनगरचे ब्रह्मदेशीय भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांच्याकडून त्रिशरण व पंचशील घेतले, आणि नंतर लाखो अनुयायांना २२ प्रतिज्ञांसह धम्मदीक्षा दिली. त्याच्या आदल्या वर्षी, १९५५ मध्ये, त्यांनी भारतीय बौद्ध महासभेची (द बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडिया) स्थापना केली होती.
२२ प्रतिज्ञा धम्मदीक्षेच्या वेळी घेतल्या जातात, त्या विवाहाच्या प्रतिज्ञा नव्हेत. पण बौद्ध विवाहाचे स्वरूप त्यांच्यावरूनच समजते. हिंदू देवदेवतांवर श्रद्धा न ठेवणे, श्राद्ध न करणे आणि ब्राह्मणांकडून कोणतेही संस्कार करून न घेणे या प्रतिज्ञा त्यात आहेत. म्हणूनच बौद्ध विवाह भंते किंवा बौद्धाचार्य लावतात, आणि तो वैदिक विधींऐवजी बौद्ध पठणांवर उभा असतो. बाबासाहेबांनी ज्या मूल्यांवर भर दिला - विवाह करणाऱ्या दोघांमधील समता, साधेपणा आणि विवेक - तीच या विधीची मूल्ये आहेत.
बौद्ध विवाह कोण लावतात
- भंते (भिक्खू). अनेक कुटुंबे आपल्या परिसरातील विहाराच्या किंवा ओळखीच्या भंतेंना निमंत्रण देतात.
- बौद्धाचार्य. बौद्ध संस्कार करण्याचे प्रशिक्षण घेतलेली गृहस्थ व्यक्ती, बहुतेक वेळा भारतीय बौद्ध महासभेच्या माध्यमातून प्रशिक्षित. या संस्कारांसाठी प्रसिद्ध झालेल्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार विधी एकाच अधिकृत बौद्धाचार्याने किंवा भिक्खूने पार पाडावा, अनेकांनी मिळून नव्हे.
- ज्येष्ठ उपासक, काही छोट्या विवाहांत, जिथे भंते किंवा बौद्धाचार्य उपलब्ध नसतात.
विधी लावणारी व्यक्ती कायदेशीर अर्थाने विवाह "नोंदवत" नाही. कायदेशीर बाजू म्हणजे नोंदणी, ती पुढे दिली आहे.
बौद्ध विवाह विधी - साधारण कसा होतो
एकच ठरलेला पाठ नाही; कुटुंब, विहार आणि प्रदेशानुसार विधीत फरक पडतो. खालील क्रम महाराष्ट्रातील बहुतेक कुटुंबांना ओळखीचा वाटेल.
मांडणी
- पांढरे वस्त्र अंथरलेले टेबल, त्यावर तथागत बुद्धांची प्रतिमा आणि बाजूला बाबासाहेबांची प्रतिमा. समोर पाच मेणबत्त्या, उदबत्ती आणि फुले.
- मार्गदर्शक सूचनांनुसार वधू-वरांनी शुभ्र वस्त्र परिधान करावे, आणि अनेक जोडपी ते पाळतात. काही रंगीत वस्त्रेही घालतात; पद्धत घरानुसार बदलते.
- वधू-वरांसाठी दोन हार, आणि अनेकदा टेबलावर संविधानाची प्रत.
- मंचावर फक्त वधू, वर आणि विधी लावणारे भंते किंवा बौद्धाचार्य बसतात.
विधीचा क्रम
- मेणबत्ती व उदबत्ती प्रज्वलन, बुद्ध व बाबासाहेबांना पुष्पवंदन.
- बुद्ध वंदना. सर्वजण तीन वेळा म्हणतात - नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
- त्रिशरण. बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, संघं सरणं गच्छामि - बुद्ध, धम्म आणि संघ यांना शरण जाणे.
- पंचशील. भंते किंवा बौद्धाचार्यांच्या मागोमाग पाच शीलांचे ग्रहण: प्राणिहिंसा, चोरी, व्यभिचार, असत्य भाषण आणि मादक पदार्थांचे सेवन यांपासून दूर राहण्याची शिकवण.
- वधू-वरांचे वचन. विधी लावणारे बहुतेक वेळा पती-पत्नींची एकमेकांप्रती कर्तव्ये समजावून सांगतात, आणि वधू-वर परस्पर आदर, समता, निष्ठा आणि काळजी घेण्याचे वचन देतात. अनेक विवाहांत पंचशीलाप्रमाणे जगण्याचे वचनही घेतले जाते.
- हार घालणे. वधू-वर एकमेकांना हार घालतात आणि उपस्थित फुले किंवा अक्षता टाकून आशीर्वाद देतात.
- संविधानाच्या उद्देशिकेचे वाचन. अनेक विवाहांत आता सर्वजण मिळून उद्देशिकेचे वाचन करतात.
- मंगल कामना. भंते किंवा बौद्धाचार्य आशीर्वादाच्या गाथा म्हणतात, बहुतेक वेळा भवतु सब्ब मंगलं - "सर्वांचे मंगल होवो" - या शब्दांनी शेवट होतो.
विधी साधारण तासाभराच्या आत पूर्ण होतो. अनेक कुटुंबे बाकीचा दिवसही साधा ठेवतात. काही घरे अजूनही वरात आणि मोठे स्वागत समारंभ करतात, आणि हुंडा व अवाजवी खर्च काही विवाहांत परत शिरल्याबद्दल आंबेडकरी चळवळीतील लेखकांनी टीकाही केली आहे. पण विधीला मात्र फार काही लागत नाही: विधी लावणारी व्यक्ती, वधू-वर, दोन्ही कुटुंबे आणि साक्षीदार.
बौद्ध विवाह कायदेशीर आहे का?
हो, कायद्यातील अटी पूर्ण होत असतील तर. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ च्या कलम २ नुसार हा कायदा धर्माने बौद्ध, जैन किंवा शीख असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला लागू होतो, धर्मांतर करून बौद्ध झालेल्यांनाही. कलम ५ मध्ये अटी आहेत - किमान वय, संमती, हयात जोडीदार नसणे, निषिद्ध नाते नसणे वगैरे. कलम ७ सांगते की विवाह दोन्हीपैकी कोणत्याही पक्षाच्या रूढ विधी व संस्कारांनुसार होऊ शकतो.
"रूढ विधी" या शब्दांमुळेच पूर्वी काही जोडप्यांना अडचणी आल्या. स्वतंत्र कायद्याच्या चर्चेत १९७०-८० च्या दशकातील मुंबई उच्च न्यायालयाच्या काही प्रकरणांचा उल्लेख होतो, ज्यांत विशिष्ट बौद्ध विवाह अवैध ठरवले गेले, तसेच केवळ बौद्ध विधीने झालेला विवाह अवैध ठरवणाऱ्या २००७ मधील नागपूरच्या एका न्यायालयीन निकालाचाही. स्वतंत्र बौद्ध विवाह कायद्याची मागणी प्रामुख्याने याच प्रकरणांमुळे पुढे आली.
व्यवहारात तीन गोष्टी जोडप्याचे संरक्षण करतात:
- लग्नानंतर लगेच नोंदणी करा. व्हिसा, नावबदल, विमा, वारसाहक्क - सगळीकडे हाच अधिकृत पुरावा लागतो.
- विधीचा पुरावा जपून ठेवा - लग्नपत्रिका, विधीचे फोटो, भंते, बौद्धाचार्य किंवा विहाराचे प्रमाणपत्र आणि साक्षीदारांची नावे.
- शंका असेल तर विशेष विवाह कायद्याचा मार्ग घ्या. त्या कायद्याखाली विवाह अधिकाऱ्यासमोर झालेला विवाह कोणत्याही धार्मिक विधीवर अवलंबून नसतो. धार्मिक विधीने आधीच झालेल्या विवाहाची नोंदणीही त्या कायद्याखाली (कलम १५), त्यातील अटींच्या अधीन राहून, करता येते.
महाराष्ट्रात बौद्ध विवाहाची नोंदणी कशी करावी
महाराष्ट्रात धार्मिक विधीने झालेल्या विवाहांची नोंदणी महाराष्ट्र विवाह मंडळांचे विनियमन आणि विवाह नोंदणी अधिनियम, १९९८ अंतर्गत स्थानिक विवाह निबंधकाकडे होते - महानगरपालिका, नगर परिषद किंवा जोडपे राहते तेथील स्थानिक स्वराज्य संस्था.
- ९० दिवसांच्या आत. लग्नानंतर ९० दिवसांत विवाहाचे ज्ञापन निबंधकाकडे सादर करावे, असे हा कायदा सांगतो. उशिरा नोंदणीही होते, सहसा जास्तीच्या शुल्कासह.
- कुणी हजर राहावे. वधू, वर आणि तीन साक्षीदार निबंधकासमोर हजर राहून सह्या करतात. कायद्यात फक्त पक्षकार व तीन साक्षीदारांची अट असल्याने विधी लावणाऱ्या पुरोहिताला हजर ठेवण्याचा आग्रह निबंधक धरू शकत नाही, असे मुंबई उच्च न्यायालयाने म्हटले आहे.
- कागदपत्रे. दोघांचे वयाचे व पत्त्याचे पुरावे, फोटो, लग्नपत्रिका, विधीचे फोटो, विधी लावणाऱ्यांचे प्रमाणपत्र आणि साक्षीदारांचे ओळखपत्र. कार्यालयानुसार यादी बदलते, म्हणून आधी फोन करून विचारा.
अर्जाचे टप्पे आणि ऑनलाइन पोर्टलची माहिती आमच्या महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी या लेखात सविस्तर आहे. लग्नानंतर वधू आडनाव बदलणार असेल, तर आधार, पॅन व पासपोर्ट कोणत्या क्रमाने बदलावे हे विशेष विवाह कायदा आणि नाव बदल या लेखात दिले आहे.
स्वतंत्र बौद्ध विवाह कायदा आहे का?
अजून नाही. मागणी जुनी आहे, मसुदेही तयार झाले, पण कायदा झालेला नाही.
- २००७. काँग्रेस नेते व नागपूरचे आमदार नितीन राऊत यांनी बौद्ध विवाह कायद्याचा मसुदा अशासकीय विधेयक म्हणून विधानसभेत मांडला.
- २०१५. बौद्ध विवाह व वारसा कायद्याच्या मसुद्याची गरज तपासण्यासाठी राज्य सरकारने १३ सदस्यांची समिती नेमली; सामाजिक न्यायमंत्री राजकुमार बडोले यांनी ती जाहीर केली.
- २०१९. बौद्ध विवाह कायद्याचा मसुदा अंतिम करण्यासाठी सामाजिक न्याय विभागाने आणखी एक समिती नेमली.
असे विधेयक मंजूर झाल्याचे वृत्त आम्हाला सापडले नाही, आणि ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत महाराष्ट्राच्या कायद्यांमध्ये कोणताही बौद्ध विवाह कायदा नाही. या मुद्द्यावर समाजात एकमतही नाही. स्वतंत्र कायद्यामुळे बौद्ध विधींची वैधता निःसंशय होईल, असे समर्थकांचे म्हणणे आहे. तर प्रकाश आंबेडकरांसह काहींनी सर्व नागरिकांसाठी समान नागरी कायद्याची भूमिका मांडली आहे. काही बदल होईपर्यंत महाराष्ट्रातील बौद्ध हिंदू विवाह कायदा किंवा विशेष विवाह कायद्याखालीच विवाह करतात व त्याची नोंदणी करतात. "बौद्ध विवाह कायदा लागू झाला" असा दावा कुठे वाचलात, तर त्यावर विसंबण्यापूर्वी शासन राजपत्रात खात्री करा.
जोडीदार बौद्ध नसेल तर
एक जोडीदार बौद्ध आणि दुसरा हिंदू, जैन किंवा शीख असेल, तर हिंदू विवाह कायदा दोघांनाही लागू होतो, आणि नोंदणी नेहमीप्रमाणे होते. दुसरा जोडीदार ख्रिश्चन, मुस्लिम, पारशी किंवा ज्यू असेल, तर ३० दिवसांच्या नोटिशीसह विशेष विवाह कायद्याचा मार्ग आहे; त्याची प्रक्रिया आमच्या महाराष्ट्रात कोर्ट मॅरेज या लेखात आहे.
लग्नापूर्वी जोडीदार औपचारिकपणे बौद्ध धम्म स्वीकारणार असेल, तर महाराष्ट्र धर्मस्वातंत्र्य अधिनियम, २०२६ लक्षात घ्या. त्याच्या कलम ६ नुसार धर्मांतर करू इच्छिणारी व्यक्ती आणि धर्मांतर समारंभ आयोजित करणारी व्यक्ती किंवा संस्था यांनी ६० दिवस आधी सक्षम प्राधिकाऱ्याला (जिल्हाधिकारी किंवा शासनाने प्राधिकृत केलेला अधिकारी) नोटीस द्यावी लागते. कलम ७ नुसार धर्मांतरानंतर २१ दिवसांत घोषणापत्र द्यावे लागते, आणि ते न दिल्यास धर्मांतर रद्दबातल मानले जाते. लग्नाची तारीख ठरवण्यापूर्वी आपल्या परिस्थितीत हे कसे लागू होते याचा सल्ला घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भारतात बौद्ध व्यक्ती कोणत्या कायद्याखाली विवाह करतात? हिंदू विवाह कायदा, १९५५ खाली, जो हिंदूंप्रमाणेच बौद्ध, जैन व शीखांनाही लागू होतो, किंवा सर्वांना लागू असलेल्या विशेष विवाह कायदा, १९५४ खाली. स्वतंत्र बौद्ध विवाह कायदा नाही.
भंते किंवा बौद्धाचार्य विवाह प्रमाणपत्र देऊ शकतात का? विधी पार पडल्याचे प्रमाणपत्र ते देऊ शकतात, आणि निबंधक पुरावा म्हणून ते मागू शकतात. कायदेशीर विवाह प्रमाणपत्र मात्र फक्त शासकीय विवाह निबंधक किंवा विवाह अधिकारीच देतात.
बौद्ध विवाह वैध होण्यासाठी सप्तपदी आवश्यक आहे का? नाही. हिंदू विवाह कायद्याचे कलम ७ दोन्हीपैकी कोणत्याही पक्षाच्या रूढ विधींचा उल्लेख करते. सप्तपदी जिथे त्या विधींचा भाग आहे तिथेच तिला महत्त्व आहे. बौद्ध विवाह स्वतःच्या विधीने होतो; नोंदणी आणि विधीचा पुरावा व्यवस्थित ठेवणे महत्त्वाचे.
वधू-वरांनी पांढरेच कपडे घालावेत का? बौद्ध संस्कारांच्या मार्गदर्शक सूचनांत शुभ्र वस्त्रांचा उल्लेख आहे आणि अनेक जोडपी ते पाळतात. अनेक वधू रंगीत साडीही नेसतात. ही प्रथा आहे, कायदेशीर अट नाही.
विवाहात २२ प्रतिज्ञा घ्याव्या लागतात का? २२ प्रतिज्ञा धम्मदीक्षेचा भाग आहेत, विवाह विधीचा नव्हे. काही कुटुंबे विवाहात त्यांचा उल्लेख करतात; हा घरचा निर्णय आहे.
महाराष्ट्राने बौद्ध विवाह कायदा मंजूर केला आहे का? नाही. २००७, २०१५ आणि २०१९ मध्ये मसुद्यांवर चर्चा झाली, पण ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत कोणताही कायदा झालेला नाही.
बौद्ध विवाहाला फार काही लागत नाही: विधी लावणारी व्यक्ती, काही पठणे, दोन हार, दोन्ही कुटुंबे आणि तीन साक्षीदार. काळजी घ्यायची ती नंतरच्या कागदपत्रांची. विधीचा पुरावा जपून ठेवा, ९० दिवसांच्या आत नोंदणी करा, आणि आपल्या परिस्थितीला कोणता कायदा लागू होतो याबद्दल शंका असेल तर लग्नानंतर नव्हे, लग्नापूर्वीच निबंधकाला किंवा वकिलाला विचारा.
हेही वाचा
- महाराष्ट्रात विवाह नोंदणी कशी करावी - संपूर्ण मार्गदर्शक
- कायदेशीर आणि आधुनिक गुंतागुंत - विशेष विवाह कायदा आणि नाव बदलणे
- महाराष्ट्रात कोर्ट मॅरेज - प्रक्रिया, कागदपत्रे, खर्च आणि लागणारा वेळ
- महाराष्ट्रात विवाह नोंदणीसाठी लागणारी कागदपत्रे - संपूर्ण यादी
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: