मराठी लग्नविधी - पारंपरिक मराठी लग्नातील रीतिरिवाज
मराठी लग्नविधी क्रमाने: साखरपुडा, देवक, हळद, सीमांतपूजन, अंतरपाट-मंगलाष्टके, कन्यादान, सप्तपदी, वरात आणि गृहप्रवेश - प्रत्येक विधीचा अर्थ.
विवाह स्वप्न टीम
पारंपरिक मराठी लग्नाचा क्रम साधारण असा असतो: साखरपुड्याने स्थळ पक्के होते, मग दोन्ही घरी देवक आणि हळद, लग्नाच्या आदल्या दिवशी सीमांतपूजन, आणि लग्नाच्या दिवशी अंतरपाट व मंगलाष्टके, कन्यादान, मंगळसूत्र, लाजाहोम व सप्तपदीसह अग्नीसमोरचे विधी, आणि शेवटी वराच्या घरी वरात व गृहप्रवेश. लग्नाचा मुख्य विधी एका सकाळी आटोपतो. क्रम आणि तपशील प्रदेश, समाज, वेदशाखा आणि घराण्यानुसार बदलतात, त्यामुळे हा नेहमीचा आराखडा समजा आणि तुमच्या घरात हे कसे होते ते आपल्या गुरुजींना विचारा.
लग्नाआधीचे विधी
साखरपुडा. म्हणजे वाङ्निश्चय. दोन्ही कुटुंबे साखर व आहेर देऊन स्थळ पक्के करतात, वधूला सहसा साडी व दागिने दिले जातात आणि सोयरीक सगळ्यांसमोर जाहीर होते. अनेक घरांत लग्नाची तारीखही इथेच सांगितली जाते. सविस्तर माहिती साखरपुड्याच्या चालीरीती या लेखात आहे.
केळवण. लग्नाआधीच्या आठवड्यांत नातेवाईक व मित्रमंडळी नवरी किंवा नवरदेवाला, अनेकदा घरच्यांसह, खास जेवणाला बोलावतात. लाडक्या नवरी-नवरदेवाची केळवणे कितीतरी होतात.
देवक. लग्नाच्या एक-दोन दिवस आधी, अनेकदा हळदीच्या दिवशी सकाळी, दोन्ही कुटुंबे आपापल्या घरी देवक बसवतात. मराठा, कुणबी व इतर काही घरांत देवक म्हणजे कुळाचे प्रतीक - उदाहरणार्थ ठराविक झाडाची फांदी. त्याची पूजा करून ते लग्न पार पडेपर्यंत तसेच ठेवले जाते आणि नंतर विधिपूर्वक उठवले जाते. या विधीला देवकार्य किंवा देवदेवक असेही म्हणतात. स्थळ पाहताना देवक का विचारले जाते हे गोत्र आणि देवक या लेखात दिले आहे.
हळद. वधू-वराला आपापल्या घरी हळद लावली जाते. अनेक घरांत आधी नवरदेवाला हळद लावून उरलेली "उष्टी हळद" नवरीच्या घरी पाठवली जाते. लग्नातला हा सर्वात दंगामस्तीचा, आनंदाचा भाग.
सीमांतपूजन. लग्नाच्या आदल्या दिवशी वधूपक्ष नवरदेव व वऱ्हाडाचे स्वागत करतो. हे नाव "सीमा" या शब्दावरून आले - पूर्वी हे स्वागत वधूच्या गावाच्या वेशीवर होत असे. आज ते सहसा कार्यालयाच्या दारात होते - वधूचे आई-वडील नवरदेवाचे पाय धुतात, टिळा लावतात आणि वऱ्हाडाचे स्वागत करतात.
लग्नाच्या दिवशी
गौरीहर पूजन. लग्नाआधी नवरी गौरीहराची, म्हणजे पार्वती व शंकराची पूजा करून सुखी संसाराचे मागणे मागते. अनेक घरांत यासाठी ती पिवळी साडी नेसते, जी बहुतेकदा मामाने दिलेली असते, आणि पुढे मामाच नवरीला बोहल्यावर आणतो. तोपर्यंत वरपक्षाची गणेशपूजनापासून आपली पूजा सुरू असते.
अंतरपाट आणि मंगलाष्टके. लग्नातला सगळ्यांच्या प्रतीक्षेचा क्षण. नवरा-नवरी एकमेकांसमोर उभे राहतात, मध्ये अंतरपाट धरलेला असतो - त्यावर अनेकदा स्वस्तिक काढलेले असते. दोघांच्या कपाळावर मुंडावळ्या बांधलेल्या असतात. गुरुजी व मंडळी मंगलाष्टके म्हणतात, प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी "शुभमंगल सावधान" होते आणि पाहुणे अक्षता टाकतात. शेवटच्या मंगलाष्टकानंतर अंतरपाट दूर होतो, दोघे एकमेकांना पाहतात आणि हार घालतात.
कन्यादान. वधूचे आई-वडील आपल्या मुलीचे कन्यादान करतात. विधी छोटा, पण बहुतेक घरांसाठी सर्वात भावुक.
मंगळसूत्र. नवरदेव नवरीच्या गळ्यात मंगळसूत्र बांधतो - काळ्या मण्यांचे, मराठी सौभाग्यवतीचे लेणे. बहुतेक विधींत हे कन्यादानानंतर होते, पण आजूबाजूच्या विधींचा क्रम गुरुजींनुसार बदलतो.
विवाह होम आणि लाजाहोम. वधू-वर अग्नीसमोर बसून होम करतात. लाजाहोमात नवरीचा भाऊ तिच्या ओंजळीत लाह्या घालतो आणि ती नवरदेवासह त्या अग्नीला अर्पण करते. अनेक घरांत याच वेळी भाऊ नवरदेवाचा कान पिळतो - "माझ्या बहिणीला नीट सांभाळ" अशी गमतीदार ताकीद.
सप्तपदी. वधू-वर अग्नीसमोर एकत्र सात पावले टाकतात - प्रत्येक पावलासोबत एक वचन. अनेक मराठी विधींत नवरी तांदळाच्या सात छोट्या राशींवर एकेक पाऊल ठेवते आणि नवरदेव तिला पुढे नेतो. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ च्या कलम ७(२) नुसार विधींमध्ये सप्तपदी असेल, तर सातवे पाऊल पडताच विवाह पूर्ण व बंधनकारक होतो.
विधींच्या क्रमाबद्दल. अनेक मराठी विधींत लाजाहोम आधी होतो आणि सप्तपदीने विधी पूर्ण होतो. इतर पद्धतींत, विशेषतः महाराष्ट्राबाहेर, लाजाहोम सप्तपदीनंतर येतो. हा क्रम घराण्याच्या वेदशाखेवर आणि गुरुजींवर अवलंबून असतो, आणि कोणताही चुकीचा नाही.
कर्मसमाप्ती. शेवटचा विधी. गुरुजी विधींची सांगता करतात आणि जोडपे वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घेते.
लग्नानंतरचे विधी
सूनमुख. नवरदेवाची आई नव्या सुनेचे मुख - अनेकदा आरशात - पाहते आणि तिला साडी किंवा दागिना देते.
पाठवणी. नवरीला माहेरून सासरी निरोप. हा क्षण छोटा पण डोळे पाणावणारा, आणि वधूपक्षाचा.
वरात. महाराष्ट्रात वरात म्हणजे लग्नानंतर नवदांपत्याला वराच्या घरी नेणारी मिरवणूक - वाजंत्री, आणि अनेक ठिकाणी सजवलेली गाडी किंवा घोडा. उत्तर भारतातल्या "बारात"पेक्षा हे वेगळे - तिथे वरपक्ष लग्नासाठी येताना मिरवणूक निघते.
गृहप्रवेश. वराच्या घराच्या उंबरठ्यावर तांदळाने भरलेले माप ठेवलेले असते; नवरी उजव्या पायाने ते लवंडून घरात प्रवेश करते. आरतीने स्वागत होते, आणि अनेक घरांत त्यानंतर नवरीचे सासरच्या मंडळींसोबत छोटे खेळ रंगतात.
नाव ठेवणे आणि उखाणे. काही घरांत आजही नवरदेव नवरीचे नवे नाव ठेवतो, पण अनेक घरांत ही प्रथा आता पाळली जात नाही. उखाणे मात्र जवळपास सगळीकडे होतात - नवरा-नवरी एकमेकांचे नाव यमक जुळवलेल्या ओळींत घेतात आणि भोवतालची मंडळी दाद देतात.
सत्यनारायण पूजा, गोंधळ आणि कुलदैवताचे दर्शन. लग्नानंतर काही दिवसांत वराच्या घरी सत्यनारायण पूजा होणे फार सामान्य आहे. अनेक घरांत कुलदेवतेसाठी गोंधळ किंवा जागरण घातले जाते, आणि जोडप्याला वराच्या कुलदैवताच्या दर्शनाला नेले जाते. कुलदैवत कसे शोधावे आणि पाळावे हे कुलदैवत मार्गदर्शनात दिले आहे.
लग्नाचे जेवण
विधी झाल्यावर लग्नाची पंगत बसते. पारंपरिक बेतात वरण-भात, मसालेभात, जिलेबी किंवा श्रीखंड-पुरीसारखा गोड पदार्थ आणि हंगामी भाज्या असतात, आणि प्रदेशानुसार भरपूर फरक असतो. संपूर्ण बेत मराठी लग्नाचे जेवण या लेखात दिला आहे.
लग्नागणिक काय बदलते
वरचा आराखडा महाराष्ट्रभर दिसतो, पण जवळपास प्रत्येक तपशील घरागणिक बदलतो:
- प्रदेश. कोकण, देश, मराठवाडा, विदर्भ आणि खानदेशातील लग्नांत गाणी, जेवण, पोशाख आणि छोट्या विधींमध्ये फरक असतो.
- समाज. मराठा, ब्राह्मण, सीकेपी, आगरी-कोळी, धनगर आणि इतर समाजांच्या आपापल्या रीती आहेत, आणि देवकासारख्या काही प्रथा ठराविक समाजांच्याच असतात.
- वेदशाखा आणि गुरुजी. अग्नीसमोरच्या विधींचा नेमका क्रम घराण्याच्या पद्धतीनुसार ठरतो.
- वेळ आणि खर्च. अनेक शहरी लग्नांत आता हळद, लग्न आणि स्वागत समारंभ एक-दोन दिवसांत होतात, आणि काही कुटुंबे नोंदणी विवाहासोबत छोटा धार्मिक विधी करतात.
यातले कोणतेही रूप दुसऱ्यापेक्षा जास्त बरोबर नाही. हे तपशील दुसऱ्या कुटुंबाशी लग्नाच्या दिवशी सकाळी नव्हे, तर काही आठवडे आधी बोलून ठरवा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मराठी लग्नात अंतरपाट म्हणजे काय? मंगलाष्टके म्हणताना नवरा-नवरी यांच्यामध्ये धरलेले वस्त्र म्हणजे अंतरपाट. शेवटच्या मंगलाष्टकानंतर तो दूर होतो, दोघे एकमेकांना पाहतात आणि हार घालतात.
वरात आणि पाठवणी यांत फरक काय? पाठवणी म्हणजे नवरीला माहेरून दिलेला निरोप. महाराष्ट्रात वरात म्हणजे त्यानंतर नवदांपत्याला वराच्या घरी नेणारी मिरवणूक.
हिंदू विवाह कायदेशीर ठरण्यासाठी सप्तपदी आवश्यक आहे का? हिंदू विवाह कायद्यानुसार विवाह कोणत्याही एका पक्षाच्या रूढ विधींनी लावता येतो. त्या विधींमध्ये सप्तपदी असेल, तर सातवे पाऊल पडताच विवाह पूर्ण होतो. लग्नानंतर नोंदणी केल्यावर लागणारे विवाह प्रमाणपत्र मिळते - त्यासाठी महाराष्ट्रातील विवाह नोंदणी हा लेख पाहा.
पारंपरिक मराठी लग्नाला किती वेळ लागतो? अंतरपाटापासून कर्मसमाप्तीपर्यंतचा मुख्य विधी साधारण दोन-तीन तासांचा असतो. देवक, हळद, सीमांतपूजन आणि लग्नानंतरचे विधी धरले तर संपूर्ण सोहळा सहसा दोन-तीन दिवस चालतो.
मराठी नवरी काय नेसते? अनेक नवऱ्या नऊवारी किंवा पैठणी नेसतात, गौरीहर पूजनासाठी अनेकदा पिवळी साडी, सोबत हिरवा चुडा, मुंडावळ्या आणि पारंपरिक दागिने. अधिक माहिती नऊवारी साडी मार्गदर्शनात आहे.
हेही वाचा
- साखरपुडा - मराठी वाङ्निश्चयाच्या चालीरीती
- गोत्र आणि देवक म्हणजे काय
- कुलदैवत - आपले कुलदैवत कसे शोधावे
- लग्नाच्या तयारीची यादी
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे:
- मराठी विवाह संस्था · मराठा · ९६ कुळी मराठा · ब्राह्मण · धनगर · सोनार
- पुणे · मुंबई · नाशिक · कोल्हापूर · नागपूर · ठाणे
- घटस्फोटीत स्थळे · एनआरआय स्थळे · वधू वर सूचक केंद्र