मराठमोळ्या नऊवारी साडीची ओळख - इतिहास, नेसण्याच्या पद्धती आणि वधूचा साज
नऊवारी साडी म्हणजे काय, तिचा इतिहास, ब्राह्मणी-कोळी-आगरी अशा नेसण्याच्या पद्धती, पैठणी व इतर कापड, वधूचा साज आणि लग्नाच्या दिवसासाठी टिप्स.
विवाह स्वप्न टीम
नऊवारी म्हणजे नऊ वार लांबीची, काष्टा घालून नेसली जाणारी मराठमोळी साडी. कापड पायांमधून मागे नेऊन खोचले जाते, त्यामुळे ती धोतरासारखी मोकळी हालचाल देते आणि खाली परकर लागत नाही. आज बहुतेक मराठी वधू लग्नविधीसाठी नऊवारीच नेसतात, आणि ती बऱ्याचदा पैठणी असते. नऊवारीचा इतिहास, नेसण्याच्या मुख्य पद्धती, कापडाची निवड आणि लग्नाच्या लांबलचक दिवशी ती आरामात कशी सांभाळावी, हे सगळे या लेखात आहे.
नऊवारी म्हणजे काय
नऊ वार म्हणजे आठ मीटरपेक्षा थोडे जास्त कापड. याला जुनी नावेही आहेत: रोजच्या बोलण्यात लुगडे, आणि मागे खोचलेल्या टोकावरून काष्टा किंवा कासोटा. "सकच्छ" (कच्छ घालून नेसलेली) असाही शब्द वापरला जातो. ही नेसणी परकर किंवा इतर कुठल्याही वस्त्राशिवाय स्वतःच टिकून राहते, म्हणून तिला अखंड वस्त्र असेही म्हटले जाते.
नऊवारीचा थोडक्यात इतिहास
नऊवारीचा संबंध साधारणपणे मराठेशाहीच्या काळाशी जोडला जातो. धोतरासारख्या काष्ट्यामुळे पाय मोकळे राहतात, म्हणून स्त्रिया या साडीत घोडेस्वारी करत, कामे करत आणि प्रसंगी लढाईतही उतरत, अशा कथा सांगितल्या जातात. मात्र ही नेसणी नेमकी कशी विकसित झाली याची लिखित नोंद फारशी नाही, त्यामुळे लढाईच्या कथा परंपरा म्हणून घ्याव्यात, इतिहास म्हणून नव्हे. एवढे मात्र निश्चित की अनेक पिढ्या नऊवारी ही महाराष्ट्रभरातील स्त्रियांची रोजची साडी होती, शेतात, बाजारात आणि घरात, आणि ती नेसण्याची पद्धत समाजागणिक बदलत होती.
विसाव्या शतकात, विशेषतः शहरांत, रोजच्या वापरासाठी पाचवारी साडीने तिची जागा घेतली. पण नऊवारी नाहीशी झाली नाही. ती सणासमारंभाची झाली: लग्न, गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, लावणी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम. ग्रामीण महाराष्ट्रात अनेक ज्येष्ठ स्त्रिया आजही रोज नऊवारीच नेसतात.
नऊवारी नेसण्याच्या मुख्य पद्धती
नऊवारीची एकच "बरोबर" पद्धत नाही. तेच नऊ वार कापड वेगवेगळे समाज आणि भाग वेगवेगळ्या प्रकारे नेसतात.
ब्राह्मणी पद्धत. मराठी वधू म्हटली की डोळ्यांसमोर येणारी हीच नेसणी. घोट्यापर्यंत, समोर नीटनेटक्या निऱ्या, आणि काठ मागे तसाच पुढेही दिसेल असा. लग्न आणि पूजेसाठी बहुधा हीच पद्धत निवडली जाते.
घोट्यापर्यंतची ग्रामीण नेसणी. पुणे, सातारा, अहमदनगर, कोल्हापूर जिल्ह्यांच्या ग्रामीण भागात स्त्रिया नऊवारी घोट्यापर्यंत, पण ब्राह्मणी पद्धतीच्या औपचारिक निऱ्यांशिवाय, साध्या व कामाला सोयीच्या पद्धतीने नेसतात.
कोळी पद्धत. कोळी समाजातील स्त्रिया नऊवारी आखूड आणि घट्ट खोचून नेसतात, म्हणजे होडीत आणि मासळी बाजारात ती अडथळा ठरत नाही. काही घरांत नऊ वार कापडाचे दोन तुकडे करून, एक कमरेला व एक अंगावर, असे नेसले जाते.
आगरी पद्धत (आडवा पाटल). रायगड जिल्ह्यातील आगरी स्त्रिया गुडघ्यापर्यंतची नेसणी करतात, तिला आडवा पाटल म्हणतात.
कुणबी पद्धत (उपराटी). रायगड आणि रत्नागिरीच्या काही भागांतील कुणबी शेतकरी स्त्रियांच्या "उपराटी" नेसणीत निऱ्या उलट्या बाजूने घेतल्या जातात.
पेशवाई, राजेशाही, मस्तानी इत्यादी नावे. पुणे-मुंबईतील रेडिमेड नऊवारी विक्रेते आणि साडी नेसवणारे वधूच्या नेसणीला अशी नावे देतात. ही दुकानांची नावे आहेत, ठरलेल्या परंपरा नव्हेत. एकाच नावाने वेगवेगळ्या दुकानांत वेगळ्या निऱ्या असू शकतात, म्हणून ऑर्डर देण्याआधी प्रत्यक्ष नेसणीचे फोटो पाहा.
कापडाची निवड
- पैठणी. वधूच्या नऊवारीसाठी पारंपरिक निवड. पैठणी हे जरीचे काठ व पदर असलेले हातमागावरचे रेशीम आहे. ते आधी पैठण (आता छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा) येथे विणले जात असे आणि आज नाशिक जिल्ह्यातील येवल्यात मोठ्या प्रमाणात विणले जाते. "पैठणी साड्या व कापड" यांना २०१० पासून भौगोलिक मानांकन (GI) आहे. मोर, बांगडी मोर (बांगडीसारख्या वर्तुळातला मोर) आणि असावली (फुलांची वेल) ही प्रसिद्ध नक्षी. हातमागावरची पैठणी विणायला कित्येक आठवडे लागू शकतात, म्हणून ऑर्डर लवकर द्या.
- इतर रेशीम. ज्यांना नऊवारीची नेसणी हवी पण वेगळी विण हवी, त्यांच्यासाठी कांजीवरम, बनारसी किंवा रेशीम मिश्रित नऊवारी.
- सुती. सरावासाठी, सणांसाठी आणि दिवसा होणाऱ्या कार्यक्रमांसाठी उत्तम. वजनाला हलकी आणि पहिल्यांदा नेसणाऱ्यांना सांभाळायला सोपी.
- रेडिमेड (शिवलेली) नऊवारी. दिसायला नेसलेल्या नऊवारीसारखीच, पण काही मिनिटांत घालता येते. पाहुण्यांसाठी किंवा लग्नाच्या दिवशी दुसऱ्या पोशाखासाठी सोयीची.
नऊवारी आणि पैठणी एकच नव्हेत. नऊवारी म्हणजे लांबी आणि नेसणी, पैठणी म्हणजे विण. पैठणी सहावारीही असू शकते आणि नऊवारी सुतीही असू शकते.
मराठी वधूचा पारंपरिक साज
नऊवारी हा साजाचा केंद्रबिंदू, आणि त्यासोबतचे दागिनेही तितकेच ओळखीचे:
- नथ. सोन्यात मोती जडवलेली मराठमोळी नथ.
- मुंडावळ्या. कपाळावर बांधलेल्या मोत्यांच्या किंवा फुलांच्या सरी. वरही मुंडावळ्या बांधतो.
- पारंपरिक सोन्याचे दागिने. ठुशी, चिंचपेटी, कोल्हापुरी साज, बोरमाळ, आणि हातात पाटल्या व तोडे.
- हिरवा चुडा. हिरव्या काचेच्या बांगड्या, सोन्याच्या पाटल्यांसोबत.
- चंद्रकोर. कपाळावर चंद्रकोरीची टिकली.
- गजरा. अंबाड्यावर मोगऱ्याचा गजरा.
आजकाल अनेक वधू बाकी साज पारंपरिक ठेवून नऊवारीसोबत डिझायनर ब्लाउज निवडतात, वेगळा पाठीचा कट, भरतकाम किंवा कॉन्ट्रास्ट रंग.
लग्नाच्या दिवशी नऊवारी नेसण्यासाठी टिप्स
१. आधी सराव करा. लग्नाच्या दिवशी पहिल्यांदाच नेसलेली नऊवारी घालू नका. ज्या व्यक्ती तुम्हाला नेसवणार आहेत त्यांच्यासोबतच दोन-तीन वेळा सराव करा. २. साडी नेसवणाऱ्यांचे बुकिंग लवकर करा. मोठ्या मुहूर्तांच्या दिवशी अनुभवी साडी नेसवणारे बरेच आधी बुक होतात. ३. पिना भरपूर वापरा. निऱ्या, काष्टा आणि पदर पिनांनी नीट बसवले की तासन्‌तास चालणाऱ्या विधींमध्येही साडी जागेवर राहते. ४. कमी उंचीचे पादत्राण निवडा. कोल्हापुरी चप्पल ही पारंपरिक निवड. हील्स घालायच्या असतील तर त्या इतक्या कमी असाव्यात की चालणे व पायऱ्या चढणे सोपे जाईल. ५. लांबी तपासा. साडी घोट्याच्या थोडी वर असावी, जमिनीला लागणारी किंवा फार वर खेचलेली नको. ६. छोटे किट सोबत ठेवा. जादा पिना, छोटा आरसा, टिकल्या आणि टच-अपच्या वस्तू, दिवसभर तुमच्याजवळ राहणाऱ्या कुणाकडे तरी द्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नऊवारी साडी किती लांब असते? नऊ वार, म्हणजे आठ मीटरपेक्षा थोडी जास्त. नेहमीची साडी पाच-सहा वार असते.
नऊवारीखाली परकर घालतात का? नाही. पारंपरिक नेसणी काष्ट्यामुळे स्वतःच टिकते, त्यामुळे परकर लागत नाही. आरामासाठी अनेक जणी खाली लेगिंग्ज किंवा शॉर्ट्स घालतात.
लग्नात रेडिमेड नऊवारी चालते का? हो. अनेक वधू विधीसाठी नेसलेली नऊवारी आणि स्वागत समारंभासाठी किंवा मधल्या बदलासाठी रेडिमेड नऊवारी घालतात. पाहुण्यांमध्ये तर रेडिमेड नऊवारीच जास्त दिसते.
वधूसाठी कोणती नेसणी चांगली? बहुतेक वधू पैठणीत ब्राह्मणी पद्धत निवडतात. तुमच्या घरात कोळी, आगरी अशी समाजाची स्वतःची नेसणी असेल, तर लग्नात ती नेसणे हा ती परंपरा पुढे नेण्याचा सुंदर मार्ग आहे.
त्या दिवशी तुमच्या शेजारी उभा राहणारा जोडीदार अजून शोधत असाल, तर विवाह स्वप्नवर महाराष्ट्रभरातील पडताळलेली मराठी स्थळे पाहा. आणि तारीख ठरली की पैठणी कधी ऑर्डर करायची आणि साडी नेसवणाऱ्यांचे बुकिंग कधी करायचे, हे आमच्या लग्नाच्या चेकलिस्टमध्ये आहे.