अस्सल मराठी लग्नाच्या पंगतीचा थाट - पुरणपोळी ते सोल कढी
मराठी लग्नाच्या पंगतीत काय असते: वरण-भात, मसालेभात, मठ्ठा, जिलबी, श्रीखंड-पुरी, प्रादेशिक पदार्थ, पानातली मांडणी आणि लग्नाचा बेत ठरवण्याच्या टिपा.
विवाह स्वप्न टीम
पारंपरिक मराठी लग्नाचे जेवण म्हणजे शाकाहारी पंगत: सुरुवातीला तूप-लिंबू घातलेला वरण-भात, मग मसालेभात, बटाट्याची भाजी आणि अळूची भाजी, डावीकडे कोशिंबीर-चटणी, मठ्ठा, आणि गोडाला जिलबी, श्रीखंड-पुरी किंवा बुंदीचे लाडू. त्यात प्रत्येक भाग आणि समाज आपली भर घालतो: कोकणात सोल कढी, तर देशावरच्या अनेक घरांत पुरणपोळी आणि कटाची आमटी. पानात काय वाढतात, कोणत्या क्रमाने, आणि आजकाल कुटुंबे लग्नाचा बेत कसा ठरवतात, ते या लेखात.
पंगत: पानाची मांडणी
लग्नाचे पारंपरिक जेवण म्हणजे पंगत. पाहुणे रांगेत बसतात आणि वाढपी एकेक पदार्थ घेऊन रांगेतून फिरतात. पान म्हणजे पत्रावळ-द्रोण, किंवा कोकणात केळीचे पान. आता त्याची जागा बऱ्याचदा स्टीलच्या ताटाने किंवा बुफेच्या प्लेटने घेतली आहे.
पानात काय कुठे वाढायचे हे ठरलेले असते. मीठ सर्वात वर. लिंबू, चटणी, कोशिंबीर, लोणचे हे डावीकडे. भाज्या आणि उसळ उजवीकडे. भात मध्ये, आपल्या समोर. अनेक घरांत आजही जेवायला सुरुवात करण्याआधी "वदनी कवळ घेता, नाम घ्या श्रीहरीचे" हा श्लोक म्हटला जातो.
पहिला वाढा: वरण-भात
पहिल्यांदा वाढला जातो तो साधा भात, त्यावर हळद-मीठ घातलेले तुरीच्या डाळीचे वरण, साजूक तुपाची धार आणि लिंबाची फोड. बेतातला हा सर्वात साधा पदार्थ, आणि म्हणूनच मराठी जेवणाची सुरुवात त्यानेच होते.
मुख्य पदार्थ
मसालेभात. भाज्या, काजू किंवा शेंगदाणे आणि गोडा मसाला घालून केलेला भात. बहुतेक लग्नांच्या बेताचा केंद्रबिंदू, आणि प्रत्येक आचाऱ्याची त्याची स्वतःची ओळख असलेली चव. बऱ्याचदा त्यात तोंडली किंवा वांगी असतात.
बटाट्याची भाजी. मोहरी, कढीपत्ता आणि हळदीची फोडणी दिलेली कोरडी भाजी. पुरीसोबत, आणि जवळजवळ प्रत्येक लग्नाच्या पानात.
अळूची भाजी. अळूची पाने, शेंगदाणे आणि हरभरा डाळ घालून केलेली, चिंच-गुळाची आंबट-गोड पातळ भाजी. मराठी लग्नातील सर्वात ओळखीच्या पदार्थांपैकी एक.
मठ्ठा. हिरवी मिरची, आले, कोथिंबीर आणि जिरे घातलेले ताक. पारंपरिक पंगतीचा शेवट साधा भात आणि मठ्ठ्याने होतो.
भरली वांगी. खोबरे, दाण्याचा कूट आणि तीळ यांचा भाजलेला मसाला भरलेली छोटी वांगी. अनेक लग्नांत असतात, पण प्रत्येक बेतात नसतात.
उसळ आणि आमटी. मोड आलेल्या मटकीची किंवा मुगाची उसळ, आणि कोकम किंवा चिंच घातलेली आंबट आमटी अनेक बेतांत असते.
पुरणपोळी आणि कटाची आमटी
हरभरा डाळ आणि गुळाचे पुरण भरून पातळ लाटलेली, तव्यावर भाजलेली आणि तुपासोबत वाढलेली पुरणपोळी हा मुख्यतः सणाचा पदार्थ आहे, होळी आणि गुढीपाडव्याचा. पण अनेक घरांत ती लग्नाच्या जेवणात, केळवणात किंवा लग्नाच्या आदल्या दिवशीच्या जेवणात केली जाते. सोबत असते कटाची आमटी, म्हणजे डाळ शिजवलेल्या पाण्यापासून (कटापासून) केलेली पातळ, मसालेदार आमटी.
गोड पदार्थ
- जिलबी. पिढ्यानपिढ्या महाराष्ट्रातील लग्नाचे ठरलेले पक्वान्न, बहुधा गरमागरम.
- श्रीखंड-पुरी. केशर-वेलची घातलेले चक्क्याचे श्रीखंड आणि गरम पुऱ्या. आंब्याच्या दिवसांत अनेक घरी श्रीखंडाऐवजी आम्रखंड.
- बुंदीचे लाडू. लग्नातले आणखी एक जुने पक्वान्न.
- बासुंदी. साखर, वेलची आणि सुकामेवा घालून आटवलेले दूध.
- आमरस-पुरी. उन्हाळ्यातील लग्नाचे खास आकर्षण.
- गुलाबजाम. पारंपरिक नाही, पण आजच्या बहुतेक बुफेमध्ये असतो.
डावीकडचे पदार्थ
- कोशिंबीर. काकडी किंवा गाजर, दही किंवा लिंबू आणि दाण्याचा कूट.
- चटणी. बहुधा शेंगदाण्याची किंवा खोबऱ्याची कोरडी चटणी.
- लोणचे. आंब्याचे किंवा लिंबाचे.
- पापड आणि कुरडई. भाजलेले किंवा तळलेले.
- ठेचा. हिरवी मिरची आणि लसूण कुटून केलेला, ग्रामीण आणि कोल्हापुरी बेतात हमखास.
प्रादेशिक पदार्थ
कोकण. नारळाचे दूध आणि कोकम यांपासून केलेली गुलाबी सोल कढी कोकणातील लग्नाच्या जेवणाचा अविभाज्य भाग, आणि शहरातील अनेक स्वागत समारंभांतही ती दिसते. कोकमाची आमटी, आणि मासे खाणाऱ्या घरांत वेगळ्या जेवणात तळलेली सुरमई किंवा बांगडा.
कोल्हापूर व पश्चिम महाराष्ट्र. मांसाहार करणाऱ्या घरांत तांबडा रस्सा (झणझणीत लाल मटण रस्सा) आणि पांढरा रस्सा (नारळाच्या दुधातला मटण रस्सा) ही प्रसिद्ध जोडी, सोबत मटण किंवा चिकन सुक्का. अशा अनेक घरांत लग्नाच्या दिवशीचे जेवण शाकाहारीच ठेवून, मांसाहाराचे जेवण वेगळे ठेवले जाते, उदा. लग्नानंतरच्या कौटुंबिक जेवणात किंवा स्वागत समारंभात.
वेगवेगळ्या भागांतील कुटुंबे. विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशाच्या बेतांच्या स्वतःच्या आवडी आहेत. दोन्ही कुटुंबे वेगवेगळ्या भागांतील असतील, तर दोन्ही बाजूंचा एकेक पदार्थ बेतात ठेवा.
स्टार्टर्स आणि लाइव्ह काउंटर
शहरांतील लग्नांत आता स्टार्टर्सचा किंवा लाइव्ह काउंटर असतो: बटाटा वडा, कोथिंबीर वडी, साबुदाणा वडा, कांदा भजी, अगदी मिसळ-पावही. हे सगळ्यांना आवडते, पण त्याने मुख्य जेवणाआधीच पोट भरते, म्हणून आचारी सुचवतो त्यापेक्षा कमी प्रमाण सांगा.
लग्नाचा बेत ठरवताना
- पंगत की बुफे, हे लवकर ठरवा. पंगतीला जास्त वाढपी आणि प्रत्येक पंगतीला जास्त वेळ लागतो. बुफेला जास्त काउंटर आणि जागा लागते. शहरांतील अनेक हॉल व केटरर आता बुफेच गृहीत धरतात, म्हणून पंगत हवी असेल तर आधीच विचारा.
- बुकिंगआधी चव घ्या. मसालेभात आणि गोड पदार्थ यांची चव आधी घेऊन पाहा. पाहुण्यांना जेवण कसे लक्षात राहते, ते याच दोन पदार्थांवर ठरते.
- ऋतूनुसार बेत. उन्हाळ्यात आमरस आणि आम्रखंड, हिवाळ्यात जिलबी आणि बासुंदी.
- आहाराचे नियम लक्षात ठेवा. जैन पाहुण्यांसाठी (कांदा-लसूण आणि कंदमुळे नसलेले) आणि उपवास असणाऱ्यांसाठी गरज असल्यास वेगळा काउंटर किंवा नावे लावलेले पदार्थ ठेवा.
- केटररला नक्की संख्या कळवा. संख्या कधी पक्की करायची, हे आमच्या लग्नाच्या चेकलिस्टमध्ये आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पारंपरिक मराठी लग्नाच्या जेवणात काय असते? तूप-लिंबू घातलेला वरण-भात, मसालेभात, बटाट्याची भाजी-पुरी, अळूची भाजी, कोशिंबीर, चटणी, पापड, मठ्ठा, आणि जिलबी, श्रीखंड किंवा बुंदीच्या लाडवांसारखे गोड.
मराठी लग्नात पुरणपोळी असते का? अनेकदा, पण नेहमी नाही. पुरणपोळी मुख्यतः सणाचा पदार्थ आहे. देशावरची अनेक कुटुंबे ती लग्नाच्या जेवणात किंवा केळवणात करतात.
मराठी लग्नात मांसाहारी जेवण असते का? समाज आणि घरानुसार बदलते. अनेक कुटुंबे लग्नाच्या दिवशीचे जेवण शाकाहारी ठेवतात आणि मांसाहार वेगळ्या जेवणात किंवा स्वागत समारंभात ठेवतात.
सोल कढी म्हणजे काय? नारळाचे दूध आणि कोकम यांपासून केलेले गुलाबी, थंड पेय. मूळचे कोकणातले, आणि जेवणानंतर पाचक म्हणून घेतले जाते.
मराठी लग्नाचे जेवण पदार्थांच्या संख्येवर नाही, तर समतोलावर उभे असते: गोडाला तिखटाची जोड, झणझणीत भाजीला थंड मठ्ठ्याची, साध्या वरण-भाताला मसालेभाताची, आणि न मागता पान भरणाऱ्या वाढप्यांची. ती पंगत ज्याच्यासोबत बसून जेवायची, तो जोडीदार अजून शोधत असाल, तर विवाह स्वप्नच्या मराठी स्थळांपासून सुरुवात करू शकता.