मराठी उखाणे नवरी व नवरदेवासाठी - ४३ नवे छोटे, विनोदी व पारंपरिक उखाणे

नवरी व नवरदेवासाठी ४३ नवे मराठी उखाणे: छोटे, गृहप्रवेशाचे, पंगतीतले, हळदीचे, पारंपरिक आणि विनोदी. उखाणा म्हणजे काय, तो कधी घेतात आणि स्वतः कसा जुळवावा.

२० ऑक्टोबर, २०२६६ मिनिट वाचन

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

उखाणा म्हणजे नवऱ्याचे किंवा बायकोचे नाव यमक जुळवलेल्या दोन ओळींत गुंफून घेणे. मराठी लग्नात नवरी गृहप्रवेशाच्या वेळी उंबऱ्यावर, पंगतीत नवऱ्याला घास भरवताना आणि हळदीला उखाणा घेते, आणि आजकाल नवरदेवालाही तो घ्यावाच लागतो. खाली नवरी आणि नवरदेवासाठी ४३ नवे उखाणे आहेत: छोटे व सोपे, गृहप्रवेशाचे, पंगतीतले, हळदीचे, पारंपरिक, विनोदी आणि नवरदेवासाठी वेगळे. हे सगळे उखाणे आम्ही या लेखासाठी नव्याने लिहिले आहेत, त्यामुळे लग्नात दहा जणांनी आधीच घेतलेला उखाणा तुम्ही पुन्हा घेण्याची शक्यता कमी. त्याआधी उखाणा म्हणजे नेमके काय आणि स्वतःचा कसा जुळवायचा, ते थोडक्यात.

उखाणा म्हणजे काय

"उखाणा" या शब्दाचा जुना अर्थ कोडे असा आहे. मोल्सवर्थच्या मराठी-इंग्रजी कोशात उखाण्याचे तीन अर्थ दिले आहेत: कोडे, गूढ अर्थाची म्हण, आणि लग्नात वधू-वरांच्या आया एकमेकींना पद्यात जे चिडवतात ते. आज मात्र "उखाणा घे" म्हटले की सगळ्यांना एकच अर्थ कळतो: जोडीदाराचे नाव घे, तेही यमक जुळवून.

जुन्या काळी अनेक घरांत बायका नवऱ्याचे नाव थेट उच्चारत नसत. उखाणा हा ते नाव सगळ्यांसमोर, मानाने आणि गमतीने घेण्याचा मार्ग होता. ती अडचण आता उरली नाही, पण उखाणा उरला, कारण तो लग्नातला सगळ्यात हलकाफुलका क्षण असतो. सगळे थांबतात, नवरी थोडी लाजते, कुणीतरी "अजून एक!" म्हणते, आणि मांडवात हशा पिकतो.

उखाण्याची रचना साधी असते. पहिल्या ओळीत एखादे चित्र: देव, सण, फूल, जेवण, गाव. दुसऱ्या ओळीत जोडीदाराचे नाव, आणि दोन्ही ओळींचा शेवट एकाच नादाचा. नवरी नावाला बहुधा "राव" जोडते, उदा. "अनिकेतरावांचे नाव घेते"; ते जोडायचे की नाही ही तुमची मर्जी.

उखाणा कधी घेतात

घराघरांत पद्धत थोडी वेगळी असते, पण लग्नात हे प्रसंग जवळपास ठरलेले असतात:

गृहप्रवेश. नवरी उंबऱ्यावरचे तांदळाचे माप उजव्या पायाने ओलांडते, आणि आत येण्याआधी किंवा आल्यावर सासरची मंडळी उखाणा घेतल्याशिवाय पुढे जाऊ देत नाहीत. हाच सगळ्यात प्रसिद्ध उखाणा.
लग्नाची पंगत. जेवणाच्या वेळी नवरी-नवरदेव एकमेकांना घास भरवतात, आणि घास भरवण्याआधी उखाणा घ्यावा लागतो. बहुतेक वेळा "अजून एक" ची मागणी इथेच होते.
हळद. हळदीच्या दिवशी मैत्रिणी आणि बहिणी गमतीत उखाणा घ्यायला लावतात. इथे विनोदी उखाणे जास्त चालतात.
लग्नानंतरचे कार्यक्रम. सत्यनारायणाची पूजा, पहिली मंगळागौर, हळदीकुंकू, नातेवाइकांकडची जेवणे: नवी सून दिसली की उखाण्याची फर्माईश येतेच.

लग्नाचे सगळे विधी क्रमाने कसे होतात ते आमच्या मराठी लग्नविधी लेखात आहे.

स्वतःचा उखाणा कसा जुळवायचा

खालचे उखाणे जसेच्या तसे वापरा, किंवा त्यांतून कल्पना घेऊन स्वतःचा जुळवा. स्वतः जुळवलेल्या उखाण्याला मांडवात जास्त दाद मिळते.

आधी दुसरी ओळ ठरवा. "…रावांचे नाव घेते" किंवा "…चे नाव घेतो" ने सुरू होणारी ओळ आणि तिचा शेवटचा शब्द ठरवा: दार, घास, साथ, आनंद.
मग त्या शब्दाशी यमक जुळणारी पहिली ओळ लिहा. दार-आभार, घास-तास, साथ-हात. पहिली ओळ तुमच्या गावाची, देवाची, आवडत्या पदार्थाची किंवा तुमच्या दोघांच्या भेटीची असली तर उखाणा तुमचा वाटतो.
दोन ओळींपेक्षा मोठा करू नका. गोंधळात, कॅमेऱ्यांसमोर, लाजत असताना चार ओळी आठवत नाहीत.
दोन-तीन उखाणे तयार ठेवा. एक गृहप्रवेशासाठी, एक पंगतीसाठी आणि एक "अजून एक!" साठी.
मोठ्याने म्हणून पाहा. कागदावर बरोबर दिसणारा उखाणा म्हणताना अडखळतो का, ते आदल्या दिवशीच कळते.

खालच्या उखाण्यांत "…" जिथे आहे तिथे नाव घ्या.

छोटे आणि सोपे उखाणे (नवरीसाठी)

मोगऱ्याच्या गजऱ्याचा सुगंध दरवळतो रात्री,
…रावांच्या साथीची मला आहे पूर्ण खात्री.
पहाटेच्या आभाळात पसरला केशरी रंग,
…रावांचे नाव घेताना मन होते दंग.
तुळशीपुढे तेवते पणती मंद मंद,
…रावांचे नाव घेण्यात आहे वेगळाच आनंद.
पहिल्या पावसात ओली झाली माती,
…रावांशी जुळली जन्मोजन्मीची नाती.
रांगोळीच्या ठिपक्यांनी सजले घराचे दार,
…रावांचे नाव घेते, मानते सर्वांचे आभार.
आषाढीच्या वारीत टाळ-मृदंगाचा नाद,
…रावांचे नाव घेते, द्या सर्वांनी आशीर्वाद.
नवी नथ, नवा शालू, सगळे काही नवे,
…रावांचे नाव घेते, आणखी काय हवे?

गृहप्रवेशाचे उखाणे

माप ओलांडून आले, सांडले तांदळाचे दाणे,
…रावांच्या घरात आता सुरू माझे नवे गाणे.
दारावर हिरवे तोरण, सासूबाईंनी केले औक्षण,
…रावांचे नाव घेते, आजपासून हेच माझे अंगण.
सासूबाईंच्या ताटात तेवते निरांजन,
…रावांचे नाव घेते, प्रसन्न आहे मन.
आईचा निरोप घेऊन आले, सासरचे स्वागत दारी,
…रावांचे नाव घेते, आता हीच माझी पंढरी.
चांदण्यांची झाली गर्दी, चंद्र आला माथ्यावर,
…रावांचे नाव घेते, नव्या घराच्या उंबऱ्यावर.
देवघरात कुलदेवतेचा दिवा तेवतो शांत,
…रावांचे नाव घेते, मनात नाही कसलीच भ्रांत.

पंगतीत घास भरवतानाचे उखाणे

वरणभातावर तूप, सोबत लिंबाची फोड,
…रावांना घास भरवते, जसे त्यांचे बोलणे गोड.
पुरणपोळीत गूळ, वर तुपाची धार,
…रावांना घास भरवते, गोडी आहे अपार.
मसालेभात गरम, श्रीखंड थंडगार,
…रावांच्या सोबतीने आयुष्याला आली बहार.
केशरी जिलेबीला गोल गोल वळण,
…रावांना घास भरवते, आता सुरू करा जेवण.
केळीच्या पानावर वाढला वरण-भात,
…रावांचे नाव घेते, हातात घेऊन हात.

लग्नाच्या पंगतीत काय वाढतात, ते मराठी लग्नातील जेवण लेखात आहे; त्यातला कोणताही पदार्थ तुमच्या उखाण्याची पहिली ओळ होऊ शकतो.

हळदीचे उखाणे

पिवळी हळद, हिरवा चुडा, अंगावर नवा साज,
…रावांचे नाव घेते, हळदीचा दिवस आज.
हळदीच्या रंगाने पिवळे झाले हात,
…रावांची उद्यापासून आयुष्यभराची साथ.
मैत्रिणींनी हळद लावून गाल केले पिवळे धम्मक,
…रावांच्या नावाने डोळ्यांत आली चमक.

पारंपरिक उखाणे

देव, तीर्थक्षेत्रे आणि लग्नातले विधी यांवरचे उखाणे वडीलधाऱ्यांसमोर, पूजेच्या वेळी आणि सत्यनारायणाला जास्त शोभतात.

पंढरीच्या विठ्ठलापाशी उभी रखुमाई,
…रावांचे नाव घेते, आशीर्वाद द्या आई.
जेजुरीच्या गडावर भंडाऱ्याने पिवळा झाला डोंगर,
…रावांशी जुळले नाते, आता नाही कसले अंतर.
तुळजाभवानीला वाहिली हिरवी खणाची चोळी,
…रावांचे नाव घेते, सुखाने भरो माझी झोळी.
देवघरात समई, समईत तुपाची वात,
…रावांचे नाव घेते, लाभो सात जन्मांची साथ.
सप्तपदीची सात पावले टाकली अग्नीच्या साक्षीने,
…रावांचे नाव घेते, आईवडिलांच्या आशीर्वादाने.
मंगलाष्टकांच्या सुरात दूर झाला अंतरपाट,
…रावांसोबत सुरू झाली आयुष्याची नवी वाट.

विनोदी उखाणे

हळदीला, मित्रमैत्रिणींच्या घोळक्यात आणि "अजून एक!" च्या वेळी हे चालतात. वडीलधाऱ्यांसमोर कोणता घ्यायचा ते तुम्हीच ओळखा.

पुण्याच्या ट्रॅफिकमध्ये अडकले पूर्ण एक तास,
…रावांचे नाव घेते, आता तरी द्या जेवणाचा घास.
घरातल्या वाय-फायचा पासवर्ड सगळ्यांना पाठ,
…रावांशी आज बांधली आयुष्याची गाठ.
कांदेपोह्यांच्या दिवशी पोहे होते कमी, चहा जास्त,
…रावांनी होकार दिला, म्हणून आज मी इथे मस्त.
सासूबाई विचारतात, पोळी होते का गोल?
…राव म्हणतात, नकाशा झाला तरी चालेल, शिकू भूगोल!
उखाणा घ्या म्हणून सगळ्यांनी अडवले दार,
…रावांचे नाव घेतले, आता मागू नका वारंवार.
लग्नाच्या पंगतीत प्यायले मठ्ठ्याचे दोन ग्लास,
…रावांचे नाव घेतले, उखाण्याच्या परीक्षेत पास!
फोनची बॅटरी सारखी होते लो,
…रावांचे नाव घेतले, आता तरी सोडा, ओ!

कांदेपोह्यांचा तो पहिला कार्यक्रम आठवतोय? त्याची तयारी कशी करायची ते कांदे पोहे कार्यक्रम लेखात आहे.

नवरदेवासाठी उखाणे

नवरदेव बायकोच्या नावाला "चे" जोडून उखाणा घेतो, उदा. "सायलीचे नाव घेतो". नावाप्रमाणे "ला", "ने", "सोबत" असे बदल करा.

शिवनेरीच्या गडावर वाऱ्याचा मोठा जोर,
…चे नाव घेतो, माझे भाग्य थोर.
गणपतीच्या मखरावर फुलांची सजली माळ,
…चे नाव घेतो, संपला एकटेपणाचा काळ.
ऑफिसच्या मीटिंगला मी नेहमीच लेट,
…चे नाव घेतो, आता घरी जाणार थेट.
क्रिकेटच्या सामन्यात मारला उंच षटकार,
…चे नाव घेतो, तिने दिला मला होकार.
पुणे-मुंबई प्रवासात लागतो घाट खंडाळ्याचा,
…चे नाव घेतो, दिवस आहे आमच्या सोहळ्याचा.
ताटात पुरणपोळी, वाटीत कटाची आमटी,
…ला घास भरवतो, बाकी नंतर गमती-जमती.
आईचा मी लाडका, बाबांचा मी आधार,
…च्या साथीने उभा करीन सुखाचा संसार.
भीमेच्या काठावर पंढरीचे देऊळ,
…सोबत टाकतो आयुष्याचे पहिले पाऊल.
अंगणात फुलले जास्वंदीचे लाल फूल,
…ला पाहताच पडली मला भूल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

उखाणा फक्त नवरीनेच घ्यायचा असतो का?

परंपरेने उखाणा मुख्यतः नवरी घेत असे, पण आज बहुतेक लग्नांत नवरदेवालाही तो घ्यायला लावतात, आणि त्याचा उखाणा ऐकायला जास्त गर्दी जमते. वर नवरदेवासाठी नऊ उखाणे वेगळे दिले आहेत.

उखाण्यात नावाला "राव" जोडणे आवश्यक आहे का?

नाही. "राव" हा आदर दाखवण्याचा जुना आणि गोड प्रकार आहे, आणि अनेक नवऱ्या तो हौसेने जोडतात. पण "अनिकेतचे नाव घेते" असेही अगदी चालते. नावाचा शेवट आणि यमक जसे नीट बसते, तसे करा.

उखाणा विसरला तर?

सगळ्यांच्या बाबतीत होते, आणि कुणी त्याचा राग धरत नाही. एखादा छोटा उखाणा तोंडपाठ ठेवा; गोंधळात तोच बाहेर येतो. मोबाइलमध्ये लिहून ठेवणाऱ्या नवऱ्याही आजकाल भरपूर दिसतात.

गृहप्रवेशाला विनोदी उखाणा घेतला तर चालतो का?

घरावर अवलंबून आहे. काही घरांत गृहप्रवेशाचा क्षण गंभीर मानला जातो, तिथे पारंपरिक किंवा गृहप्रवेशाचा उखाणा घ्या आणि विनोदी उखाणा पंगतीसाठी किंवा हळदीसाठी ठेवा. शंका असेल तर सासरच्या एखाद्या नणंदेला किंवा जावेला आधीच विचारून घ्या.

इथले उखाणे सोशल मीडियावर किंवा कार्यक्रमात वापरता येतील का?

हो, आपल्या लग्नात, घरगुती कार्यक्रमात आणि आपल्या पोस्टमध्ये मोकळेपणाने वापरा.

उखाणा हा लग्नातला असा क्षण असतो जेव्हा दोन घरांतली माणसे पहिल्यांदा एकत्र मनापासून हसतात. ज्यांच्या घरात अजून स्थळ शोधणे सुरू आहे, त्यांच्यासाठी विवाह स्वप्नवर महाराष्ट्रभरातील मराठी स्थळे पाहता येतील.