मराठी ब्राह्मण विवाह - पोटशाखा, गोत्र, प्रवर आणि लग्नविधी
मराठी ब्राह्मण विवाहाचे सोपे मार्गदर्शन: देशस्थ, कोकणस्थ, कऱ्हाडे व इतर पोटशाखा, गोत्र-प्रवर, वैदिक लग्नविधी आणि स्थळ पाहताना घरे काय विचारतात.
Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न
राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.
मराठी ब्राह्मण विवाह ठरवताना साधारण तीन गोष्टी पाहिल्या जातात: दोन्ही घरांची पोटशाखा (बहुतेकांसाठी देशस्थ, कोकणस्थ किंवा कऱ्हाडे), एकाच वंशातले स्थळ टाळण्यासाठी गोत्र व प्रवर, आणि कुंडली. लग्न वैदिक गृह्यविधीप्रमाणे होते - सीमांत पूजन, गौरीहर पूजा, अंतरपाट व मंगलाष्टके, कन्यादान, लाजाहोम आणि सप्तपदी. प्रत्येक घराची पद्धत थोडी वेगळी असते, आणि पोटशाखांबाहेरचे विवाह आता, विशेषतः पुणे-मुंबईत, अगदी सर्रास होतात. पहिल्या भेटीत दोन घरांचे बोलणे सुरळीत व्हावे म्हणून हे सगळे इथे सोप्या शब्दांत मांडले आहे.
मराठी ब्राह्मणांच्या प्रमुख पोटशाखा
मराठी बोलणारी ब्राह्मण कुटुंबे अनेक पोटशाखांची आहेत. प्रत्येकीचा इतिहास, प्रदेश आणि घरच्या रीती वेगळ्या आहेत. यातली कोणतीही शाखा दुसरीपेक्षा "श्रेष्ठ" नाही, आणि हा लेख कुणाचीही तुलना करत नाही. प्रत्येक घर स्वतःची ओळख ज्या शब्दांत सांगते, स्थळ पाहताना तेच महत्त्वाचे.
- देशस्थ. "देशावर राहणारे" - म्हणजे कृष्णा व गोदावरीच्या खोऱ्यातील दख्खनचे पठार. देशस्थ कुटुंबे संपूर्ण महाराष्ट्रात आणि उत्तर कर्नाटकात आहेत, आणि काही घरांत कन्नडही बोलली जाते. ते ऋग्वेदी किंवा यजुर्वेदी असतात; यजुर्वेदींमध्ये माध्यंदिन व काण्व असे भाग आहेत. अनेक कुटुंबे स्मार्त आहेत, तर काही माध्व परंपरा पाळतात.
- कोकणस्थ किंवा चित्पावन. मूळ कोकण किनारपट्टीतली, विशेषतः रत्नागिरी परिसरातली कुटुंबे. अनेक घरे पिढ्यांपूर्वीच पुणे, मुंबई व इतर शहरांत स्थायिक झाली. दोन्ही नावे वापरली जातात; काही घरे एक नाव पसंत करतात, काही दुसरे.
- कऱ्हाडे. हे नाव सातारा जिल्ह्यातील कराडवरून आले आहे, जिथे कृष्णा व कोयना यांचा संगम आहे. कऱ्हाडे कुटुंबे कोकण किनारपट्टीत आणि गोव्यातही मोठ्या संख्येने स्थायिक झाली. परंपरेने ते ऋग्वेदी आहेत.
- इतर शाखा. रत्नागिरी जिल्ह्यातील देवरुखवरून नाव पडलेले देवरुखे, आणि आणखी काही लहान मराठी ब्राह्मण समाज यांच्या स्वतःच्या रीती आहेत. गौड सारस्वतांसह सारस्वत कुटुंबेही मुंबई व कोकणात आहेत; त्यांतील अनेकांची भाषा कोंकणी असून त्यांच्या परंपरा स्वतंत्र आहेत.
यातून दोन व्यावहारिक गोष्टी निघतात. एक, घराचा वेद व शाखा कोणती यावर लग्नातल्या मंत्रांचे नेमके स्वरूप ठरते, म्हणून दोन्ही बाजूंचे गुरुजी ते आधी विचारतात. दोन, एकाच शाखेतही खूप विविधता आहे - कोल्हापूरचे देशस्थ घर आणि नागपूरचे देशस्थ घर यांच्या रीती बऱ्याच वेगळ्या असू शकतात.
गोत्र आणि प्रवर - घरे काय तपासतात
गोत्र म्हणजे वडिलांच्या वंशरेषेने एखाद्या ऋषीपर्यंत जाणारी ओळख - कश्यप, भारद्वाज, वसिष्ठ, अत्री वगैरे. याविषयी सविस्तर माहिती आमच्या गोत्र आणि देवक या लेखात आहे.
प्रवर हा त्यापुढचा थर, आणि ब्राह्मण घरांत त्याला इतर समाजांपेक्षा जास्त महत्त्व आहे. गोत्रानंतर ज्या ऋषींची नावे उच्चारली जातात ती छोटी यादी म्हणजे प्रवर - बहुतेक वेळा तीन ऋषी, कधी एक, दोन किंवा पाच. उदाहरणार्थ, कश्यप गोत्राच्या एका शाखेचा प्रवर "काश्यप, आवत्सार, नैध्रुव" असा आहे. संध्येत आणि प्रत्येक मोठ्या विधीच्या संकल्पात प्रवराचा उच्चार होतो, म्हणून घरातल्यांना तो आठवत नसला तरी घरचे गुरुजी तो सहसा सांगू शकतात.
पारंपरिक नियमाचे दोन भाग आहेत:
- सगोत्र स्थळ टाळले जाते. गोत्र एक असेल तर दोघे एकाच वंशाचे मानले जातात.
- समान प्रवराचे स्थळही टाळले जाते. काटेकोर पद्धतीत दोघांच्या प्रवरांत एक जरी ऋषी समान असेल तरी स्थळ टाळतात. दोन वेगळ्या गोत्रांच्या प्रवरात एखादा ऋषी समान असू शकतो, त्यामुळे केवळ गोत्र पाहून सुटणारी गोष्ट प्रवर पाहिल्याने लक्षात येते.
हा नियम किती काटेकोर पाळला जातो हे घरानुसार बदलते. काही घरे गोत्र व प्रवर दोन्ही बारकाईने पाहतात, काही फक्त गोत्र पाहतात, तर काहींना आपला प्रवरच आठवत नसतो आणि ते गुरुजींना विचारतात.
कायदा आणि रूढी वेगळ्या आहेत. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ मध्ये गोत्र किंवा प्रवर हे विवाहाला अडथळा म्हणून कुठेही येत नाही. कायदा बंदी घालतो ती सपिंड नात्यातील आणि निषिद्ध नात्याच्या पातळ्यांमधील विवाहावर, आणि ही नाती प्रत्यक्ष जवळच्या नातेसंबंधावरून ठरतात. त्यामुळे जवळचे नातेवाईक नसलेल्या दोघांचा सगोत्र किंवा समान प्रवराचा विवाह कायद्याने वैध आहे. घरातला प्रश्न कायद्याचा नसतो, स्वीकृतीचा असतो.
स्थळ पाहताना घरे सहसा काय विचारतात
प्रत्येक घराची यादी वेगळी असते, पण मराठी ब्राह्मण स्थळांच्या बोलण्यात हे प्रश्न बहुतेक वेळा येतात:
- पोटशाखा. काही घरांना स्वतःच्याच शाखेतले स्थळ हवे असते. अनेक घरांना कोणतेही मराठी ब्राह्मण स्थळ चालते. आपले काय ते सुरुवातीलाच सांगावे.
- गोत्र व प्रवर. बायोडाटामध्ये प्रत्येकी एक ओळ पुरते.
- कुंडली. कुंडली जुळवणे रूढ आहे, आणि अनेक घरे नाडीकडे विशेष लक्ष देतात. गुणांचा अर्थ आणि ज्योतिषांमधील मतभेद आमच्या कुंडली जुळवणी व ३६ गुण मिलन आणि नाडी दोष या लेखांत समजावले आहेत.
- शिक्षण व नोकरी. बायोडाटामधील सर्वाधिक चर्चिली जाणारी ओळ, आणि आता बहुतेक वेळा निर्णायकही.
- आहार. अनेक ब्राह्मण घरे घरी शाकाहारी असतात आणि काही त्याबाबत आग्रही असतात; काही नसतात. समोरच्या घराला अंदाज बांधत ठेवण्यापेक्षा हे स्पष्ट सांगणे बरे.
- मूळ गाव व कुलदैवत. यावरून घराचे मूळ आणि उपास्य देवता कळते. कुलदैवत एक असणे हे स्थळ टाळण्याचे कारण नाही.
- घरची पद्धत. सण, व्रते, सोवळे-ओवळे किती पाळले जाते आणि सून किंवा जावयाकडून काय अपेक्षा आहेत. पुढचे बहुतेक मतभेद इथूनच सुरू होतात, म्हणून यावर मोकळे बोलणे आवश्यक आहे.
वैदिक लग्नविधी - क्रमाने
मराठी ब्राह्मण लग्न गृह्यसूत्रांतील विधींप्रमाणे होते, आणि त्याभोवती मराठी रीती असतात. विधींचा नेमका क्रम आणि मंत्र घराचा वेद, शाखा आणि गुरुजींची पद्धती यांवर अवलंबून असतात, म्हणून खालील क्रम सर्वसाधारण समजावा, कठोर नियम नव्हे. साखरपुड्यापासून वरातीपर्यंतचा संपूर्ण मराठी क्रम आमच्या मराठी लग्नविधी या लेखात आहे.
लग्नापूर्वी
- वाङ्निश्चय (साखरपुडा). दोन घरांनी एकमेकांना दिलेला औपचारिक शब्द - आहेर आणि साखरेसह.
- गणपती पूजन, पुण्याहवाचन आणि देवदेवक. गणपती व कुलदेवतांना आमंत्रण देऊन, घर किंवा कार्यालय विधींसाठी शुद्ध करून लग्नकार्याची सुरुवात होते.
- सीमांत पूजन. नाव "सीमा" या शब्दावरून आले आहे. पूर्वी वराचे वऱ्हाड गावाच्या वेशीवर आले की वधूपक्ष तिथे जाऊन वराचे पाय धुऊन, पूजा करून त्याचे स्वागत करत असे. आज हा विधी कार्यालयातच, साधारण लग्नाच्या आदल्या संध्याकाळी किंवा त्याच दिवशी सकाळी होतो, आणि वराला नवीन वस्त्रे दिली जातात.
लग्नाचा दिवस
- गौरीहर पूजा. वधू, अनेकदा मामाने दिलेली पिवळी नऊवारी नेसून, गौरीहराची (पार्वती-शंकराची) पूजा करते, तोपर्यंत वरपक्षाची तयारी सुरू असते. अनेक मुलींच्या आठवणीत राहणारा हा शांत क्षण.
- अंतरपाट व मंगलाष्टके. वधू-वरांमध्ये अंतरपाट धरला जातो आणि मंगलाष्टके म्हटली जातात. "शुभमंगल सावधान" झाल्यावर अंतरपाट दूर होतो, दोघे एकमेकांना हार घालतात आणि सगळे अक्षता टाकतात.
- कन्यादान. वधूचे आई-वडील पाणी सोडून, संकल्पपूर्वक मुलीचा हात वराच्या हाती देतात. या संकल्पात दोन्ही घरांचे गोत्र व प्रवर उच्चारले जातात - घरांना ते माहीत असावे लागते त्याचे हेही एक कारण.
- पाणिग्रहण. वर वधूचा हात हाती घेऊन तिचा पत्नी म्हणून स्वीकार करतो.
- लाजाहोम. वधूचा भाऊ तिच्या ओंजळीत लाह्या घालतो आणि वधू-वर मंत्रांसह त्या अग्नीत अर्पण करतात. वधूचे माहेर पुन्हा एकदा विधीत सहभागी होते.
- सप्तपदी. अग्नीसमोर वधू-वर सात पावले चालतात, आणि प्रत्येक पावलाशी एक वचन जोडलेले असते. कायद्यानुसार, जिथे सप्तपदी रूढ विधींचा भाग आहे तिथे सातवे पाऊल पडताच विवाह पूर्ण व बंधनकारक होतो (हिंदू विवाह कायद्याचे कलम ७).
विधींनंतर
- कंकण सोडणे आणि सूनमुख. मनगटावरचे कंकण सोडले जाते, आणि वराची आई सुनेचे मुख पाहून तिला भेट देते.
- वरात आणि गृहप्रवेश. निरोप, आणि नव्या घरात प्रवेश करताना उंबरठ्यावरचे तांदळाचे माप ओलांडणे.
कार्यालयाची वेळ किंवा नोकरी करणाऱ्या जोडप्याच्या सोयीसाठी अनेक घरे आता विधी आटोपशीर करतात. कोणते विधी संस्कारासाठी आवश्यक आहेत आणि कोणते रूढी म्हणून थोडक्यात करता येतील, हे गुरुजी सांगू शकतात.
पोटशाखांबाहेरचे विवाह आता सर्रास
देशस्थ, कोकणस्थ आणि कऱ्हाडे घरांमधले विवाह आता अगदी सामान्य झाले आहेत, विशेषतः एक-दोन पिढ्यांपासून पुणे, मुंबई, नाशिक किंवा नागपूरमध्ये राहणाऱ्या कुटुंबांत. देशस्थांमध्येही ऋग्वेदी-यजुर्वेदी आणि स्मार्त-माध्व विवाह, जे काही जुन्या पिढ्या टाळत, ते आता सहज होतात. अनेक जोडपी कॉलेजात किंवा नोकरीत भेटतात, आणि पोटशाखा हा अनेक प्रश्नांपैकी एक प्रश्न उरतो, चाळणी नव्हे.
अशी लग्ने सोपी होण्यासाठी काही गोष्टी:
- गुरुजी लवकर ठरवा. साधारण वधूपक्ष लग्नविधींची व्यवस्था करतो, पण दोन्ही घरांच्या शाखा वेगळ्या असतात. आधी कल्पना दिली तर गुरुजी दोन्हींचा योग्य मेळ घालतात.
- दोन्ही बाजूंचे गोत्र व प्रवर गुरुजींना द्या, कारण संकल्पात दोन्ही उच्चारले जातात.
- लेबलांपेक्षा रीतींवर बोला. कोण कोणत्या शाखेचे यापेक्षा आहार, सण आणि लग्नानंतर कसे राहायचे हे जास्त महत्त्वाचे ठरते.
- एखाद्या घराला स्वतःच्याच शाखेतले स्थळ हवे असेल तर ते उत्तर स्वीकारा. तो त्यांचा निर्णय आहे, आणि पहिल्याच आठवड्यात कळले तर पुढचा अवघड संवाद टळतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
देशस्थ आणि कोकणस्थ यांचे लग्न होऊ शकते का? हो. असे विवाह सर्रास होतात आणि कायद्याच्या दृष्टीने इतर कोणत्याही हिंदू विवाहासारखेच आहेत. एखादे स्थळ पुढे जाईल की नाही हे, इतर कोणत्याही स्थळाप्रमाणेच, दोन घरांवर अवलंबून असते.
गोत्र आणि प्रवर यात फरक काय? गोत्र म्हणजे एका ऋषीच्या नावाने ओळखली जाणारी वंशरेषा. प्रवर म्हणजे गोत्रानंतर उच्चारली जाणारी ऋषींची छोटी यादी, बहुतेक वेळा तीन नावांची. काटेकोर घरे गोत्र किंवा प्रवरातला एखादा ऋषी समान असला तरी स्थळ टाळतात.
सगोत्र विवाह कायदेशीर आहे का? हो. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ मध्ये गोत्र किंवा प्रवराचा उल्लेखच नाही. तो सपिंड नात्यातील आणि निषिद्ध पातळ्यांमधील विवाहावर बंदी घालतो, रूढी परवानगी देत असेल तर अपवादासह. जवळचे नातेवाईक नसलेले सगोत्र जोडपे विवाह करून त्याची नोंदणी करू शकते.
आम्हाला आमचा प्रवरच माहीत नाही. काय करावे? घरचे विधी करणाऱ्या गुरुजींना विचारा; संकल्पात प्रवराचा उच्चार होत असल्याने तो त्यांच्याकडे सहसा असतो. त्यानंतर वडिलांकडच्या वडीलधाऱ्यांना विचारा. कुणालाच माहीत नसेल तर बायोडाटामध्ये तसे स्पष्ट लिहा. अनेक घरे ते मान्य करतात.
ब्राह्मण लग्नात कुंडली जुळवणे बंधनकारक आहे का? नाही. ती एक रूढ प्रथा आहे, विधीची किंवा कायद्याची अट नाही. काही घरे ती फार गांभीर्याने घेतात, काही तिला एक घटक मानतात, तर काही पाहतच नाहीत.
लग्नविधींची व्यवस्था कोण करते - वधूपक्ष की वरपक्ष? परंपरेने लग्न वधूपक्ष करतो आणि गुरुजीही तेच ठरवतात, पण वरपक्षाशी संबंधित विधींत त्यांच्या घरच्या रीती पाळल्या जातात. आज अनेक जोडपी व्यवस्था वाटून घेतात, म्हणून हे आधीच ठरवलेले बरे.
मराठी ब्राह्मण स्थळ शेवटी त्याच काही प्रश्नांवर ठरते: पोटशाखा, गोत्र व प्रवर, कुंडली, शिक्षण, आहार आणि घरची पद्धत. आपली उत्तरे स्पष्ट लिहून ठेवा, समोरच्या घराची उत्तरे लवकर विचारा, आणि मुहूर्तापूर्वी दोन्ही बाजूंच्या गुरुजींना विधी ठरवण्यासाठी पुरेसा वेळ द्या. आत्ता स्थळ शोधत असाल, तर आमच्या ब्राह्मण मराठी विवाह पानावर स्थळे पाहू शकता.
हेही वाचा
- गोत्र आणि देवक म्हणजे काय - सगोत्र विवाह का टाळला जातो?
- मराठी लग्नविधी - पारंपरिक मराठी लग्नातील रीतिरिवाज
- कुंडली जुळवणी आणि ३६ गुण मिलन - सोप्या भाषेत मार्गदर्शन
- नाडी दोष, भकूट आणि कुंडली जुळवणीनंतरच्या शंका
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: