लग्नापूर्वी आरोग्य तपासणी - कोणत्या चाचण्या, कशासाठी आणि पुण्यात खर्च किती

लग्नापूर्वी कोणत्या रक्तचाचण्या कराव्यात (थॅलेसेमिया, सिकलसेल, रक्तगट, एचआयव्ही, हिपॅटायटिस), पुण्यात खर्च किती आणि समोरच्या कुटुंबाशी विषय कसा काढावा.

२० ऑक्टोबर, २०२६७ मिनिट वाचन

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

लग्नापूर्वी आरोग्य तपासणी म्हणजे वधू आणि वर दोघांनी लग्नाआधी करून घ्यायच्या काही साध्या रक्तचाचण्या: थॅलेसेमिया व सिकलसेलसाठी हिमोग्लोबिन HPLC, संपूर्ण रक्तगणना (CBC), रक्तगट व Rh, आणि एचआयव्ही, हिपॅटायटिस बी, हिपॅटायटिस सी व सिफिलिसची तपासणी. ऑक्टोबर २०२६ मध्ये पुण्यातील एका मोठ्या लॅबच्या दरपत्रकानुसार हा पूर्ण संच एका व्यक्तीसाठी साधारण ₹४,००० चा पडतो, आणि एकत्रित पॅकेजमध्ये अनेकदा त्याहून कमी. यातली सर्वांत महत्त्वाची, थॅलेसेमिया-सिकलसेलची चाचणी, सुमारे ₹१,००० ला होते. कायद्याने यातली कोणतीही चाचणी सक्तीची नाही, आणि ही माहिती तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याची जागा घेत नाही. कोणती चाचणी कशासाठी, खर्च किती, आणि हा विषय समोरच्या कुटुंबाकडे न दुखावता कसा मांडावा, हे या लेखात पाहू.

लग्नापूर्वी आरोग्य तपासणी का करावी?

यातल्या बहुतेक चाचण्या जोडप्यापेक्षा पुढच्या पिढीसाठी असतात. आनुवंशिक रक्तविकार हे याचं सर्वांत स्पष्ट उदाहरण.

बीटा-थॅलेसेमिया. आयसीएमआरच्या मुंबईतील नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ इम्युनोहिमॅटोलॉजीमधील (NIIH) संशोधकांच्या मते भारतात सरासरी ३.५ ते ४% लोक थॅलेसेमियाचे वाहक (carrier) आहेत. वेगवेगळ्या समाजगटांत हे प्रमाण १ ते १७% इतकं बदलतं, आणि दर वर्षी सुमारे १०,००० ते १२,००० बाळं थॅलेसेमिया मेजर घेऊन जन्मतात (Colah, Molecular Cytogenetics, 2014). वाहक असण्याला "थॅलेसेमिया मायनर" किंवा "ट्रेट" असंही म्हणतात. अशी व्यक्ती साधारणपणे सामान्य आयुष्य जगते आणि अनेकदा तिला हे कधी कळतही नाही. प्रश्न तेव्हाच उभा राहतो जेव्हा पती-पत्नी दोघेही वाहक असतात. अशा जोडप्याच्या प्रत्येक गर्भधारणेत बाळाला गंभीर आजार असण्याची शक्यता चारपैकी एक, बाळ वाहक असण्याची शक्यता दोनपैकी एक, आणि दोन्हीपैकी काहीच नसण्याची शक्यता चारपैकी एक असते (NHS).

सिकलसेल. त्याच आयसीएमआर संशोधकांच्या नोंदीनुसार सिकलसेलचं जनुक (HbS) मध्य, पश्चिम आणि पूर्व भारताच्या काही भागांत आढळतं, काही लोकसमूहांत ५ ते ४०% इतकं. महाराष्ट्रात ते मुख्यतः आदिवासी लोकसंख्या जास्त असलेल्या जिल्ह्यांत केंद्रित आहे; नंदुरबार आणि गडचिरोली हे असे दोन जिल्हे, जिथे राज्याचा आरोग्य विभाग PATH संस्थेसोबत सिकलसेलवर काम करतो (PATH). याचा वारसाही थॅलेसेमियासारखाच चालतो. एका पालकाकडून सिकलसेल आणि दुसऱ्याकडून बीटा-थॅलेसेमिया मिळालेल्या बाळालाही गंभीर त्रास होऊ शकतो.

सरकारही याकडे लग्नाचा प्रश्न म्हणून पाहतं. १ जुलै २०२३ रोजी सुरू झालेल्या राष्ट्रीय सिकलसेल ॲनिमिया निर्मूलन अभियानाच्या तीन आधारस्तंभांपैकी एक म्हणजे "विवाहपूर्व आनुवंशिक समुपदेशन", आणि जास्त प्रमाण असलेल्या भागांतील सुमारे ७ कोटी लोकांची तपासणी हे अभियानाचं उद्दिष्ट आहे (PIB, जून २०२४). तपासणी झालेल्यांना त्यांची सिकलसेल स्थिती दाखवणारं कार्ड मिळतं, आणि लग्न ठरवण्यापूर्वी दोघांनी आपली कार्डं जुळवून पाहावीत असं प्रोत्साहन दिलं जातं.

संसर्गजन्य आजारांच्या चाचण्यांचं कारण वेगळं आहे. लवकर कळलं तर जोडपं एकमेकांची काळजी घेऊ शकतं आणि गर्भधारणेचं सुरक्षित नियोजन करू शकतं. आज यातले बहुतेक आजार चांगल्या प्रकारे आटोक्यात ठेवता येतात.

लग्नापूर्वी कोणत्या चाचण्या कराव्यात?

खाली नेहमीचा मूळ संच आणि प्रत्येक चाचणीतून काय कळतं ते दिलं आहे. तुमच्या कौटुंबिक इतिहासानुसार डॉक्टर यात भर घालू शकतात किंवा काही चाचण्या वगळू शकतात.

हिमोग्लोबिन HPLC (थॅलेसेमिया आणि सिकलसेल)

बाकी काही केलं नाही तरी ही एक चाचणी नक्की करा. HPLC रक्तातील हिमोग्लोबिनचे वेगवेगळे प्रकार मोजते. HbA2 वाढलेलं असेल तर ते बीटा-थॅलेसेमिया ट्रेटकडे निर्देश करतं, आणि याच चाचणीत सिकलसेलचं हिमोग्लोबिन (HbS) व इतर काही प्रकारही दिसतात. ही चाचणी सहसा CBC सोबत केली जाते.

नेहमीच्या रक्ततपासणीत MCV कमी आलं तर ते साध्या लोहकमतरतेमुळेही असू शकतं किंवा थॅलेसेमिया ट्रेटमुळेही, आणि CBC वर दोन्ही सारखेच दिसतात. म्हणूनच आयसीएमआरचे संशोधक फक्त CBC वर न थांबता HbA2 तपासण्याचा सल्ला देतात. HPLC मध्ये प्रत्येक दुर्मीळ हिमोग्लोबिन विकार पकडला जात नाही; निकाल सीमेवर असेल किंवा घरात कुणाला रक्तविकार असेल, तर डॉक्टर पुढच्या चाचण्या सुचवू शकतात.

रक्तगट आणि Rh

स्वस्त, सोपी, पण बऱ्याचदा गैरसमज होणारी चाचणी. पती-पत्नीचे रक्तगट वेगळे असणं ही अडचण नाही. लक्ष द्यायची एकच गोष्ट म्हणजे Rh-निगेटिव्ह स्त्री आणि तिचं बाळ Rh-पॉझिटिव्ह असणं. अशा वेळी तिच्या शरीरात अँटिबॉडी तयार होऊन पुढच्या गर्भधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. डॉक्टर हे नेहमीच हाताळतात: गर्भधारणेच्या सुरुवातीला रक्तगट तपासला जातो आणि अँटिबॉडी तयार होऊ नयेत म्हणून अँटी-डी इंजेक्शन दिलं जातं (NHS). त्यामुळे Rh स्थिती स्त्रीरोगतज्ज्ञांना सांगायची गोष्ट आहे, स्थळ नाकारण्याचं कारण नाही.

एचआयव्ही, हिपॅटायटिस बी आणि हिपॅटायटिस सी

हे आजार जोडीदाराला आणि आईकडून बाळाला होऊ शकतात, म्हणून यांची तपासणी केली जाते.

हिपॅटायटिस बी (HBsAg). जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार हा बहुतेक वेळा जन्माच्या वेळी आईकडून बाळाला होतो, आणि लैंगिक संबंधातूनही पसरतो. यावर सुरक्षित व परिणामकारक लस आहे, त्यामुळे एकाचा निकाल पॉझिटिव्ह आला तर दुसऱ्याला सहसा लस देता येते, आणि दीर्घकालीन संसर्गावर औषधोपचार आहेत (WHO).
हिपॅटायटिस सी (anti-HCV). यावर लस नाही, पण WHO नुसार आधुनिक अँटिव्हायरल औषधांनी ९५% हून अधिक रुग्ण पूर्ण बरे होतात (WHO).
एचआयव्ही. यावर पूर्ण इलाज नाही, पण उपचारांमुळे लोक दीर्घ व निरोगी आयुष्य जगतात. WHO नुसार उपचार घेणाऱ्या आणि ज्यांचा व्हायरल लोड "अनडिटेक्टेबल" आहे अशा व्यक्तीकडून लैंगिक जोडीदाराला एचआयव्ही होत नाही (WHO).

यापैकी कुठलाही निकाल पॉझिटिव्ह आला तर तो दोघांनी मिळून डॉक्टरांना भेटून नियोजन करण्याचं कारण आहे, लगेच नातं तोडण्याचं नाही.

सिफिलिस (VDRL किंवा RPR)

बहुतेक विवाहपूर्व पॅकेजमध्ये असणारी साधी तपासणी, कारण सिफिलिस उपचाराने बरा होतो.

गरजेनुसार इतर चाचण्या

काही पॅकेजमध्ये रक्तशर्करा किंवा HbA1c, थायरॉईड (TSH) आणि स्त्रियांसाठी रुबेला प्रतिकारशक्ती तपासणी असते. या सर्वसाधारण आरोग्याच्या चाचण्या आहेत, जोडीदाराशी जुळवणीच्या नाहीत. प्रजननक्षमतेच्या चाचण्या हा डॉक्टरांशी स्वतंत्रपणे बोलण्याचा विषय आहे; तो नेहमीच्या विवाहपूर्व तपासणीचा भाग नाही. काही लॅब १०० हून अधिक जनुकांची "कॅरियर स्क्रीनिंग" देतात; ती महाग असते आणि डॉक्टर किंवा आनुवंशिक समुपदेशकाच्या सल्ल्यानेच करावी.

पुण्यात लग्नापूर्वीच्या चाचण्यांचा खर्च

दर लॅबनुसार आणि शाखेनुसार बदलतात, त्यामुळे हे आकडे फक्त अंदाजासाठी घ्या. मॅक्स लॅब या राष्ट्रीय लॅब साखळीच्या संकेतस्थळावर २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी पुण्यासाठी दिसलेले दर:

चाचणी	दर (प्रति व्यक्ती)
हिमोग्लोबिन HPLC	₹१,०००
थॅलेसेमिया प्रोफाइल (CBC + HPLC)	₹१,१००
संपूर्ण रक्तगणना (CBC)	₹३००
रक्तगट आणि Rh	₹२००
एचआयव्ही I आणि II	₹५२०
हिपॅटायटिस बी (HBsAg)	₹५००
हिपॅटायटिस सी अँटिबॉडी	₹१,५००
VDRL / RPR	₹२५०

मूळ संच (थॅलेसेमिया प्रोफाइल, रक्तगट, एचआयव्ही, HBsAg, हिपॅटायटिस सी आणि VDRL) या दरांनी एका व्यक्तीसाठी सुमारे ₹४,००० होतो. पुण्यातील अनेक लॅब याच चाचण्या "प्री-मॅरिटल" किंवा "कपल" पॅकेज म्हणून कमी दरात देतात, त्यामुळे पॅकेजचं नाव न पाहता त्यात नेमक्या कोणत्या चाचण्या आहेत ते तपासा. सरकारी रुग्णालयांच्या प्रयोगशाळा हाही एक पर्याय आहे; तिथले सध्याचे दर तिथेच विचारून घ्या.

दोन व्यावहारिक सूचना. शक्य असेल तर दोघांनी एकाच लॅबमध्ये चाचणी करा, म्हणजे दोन्ही अहवाल एकाच पद्धतीने आणि एकाच दिवशी मिळतात. आणि अहवाल जपून ठेवा: पुढे गर्भधारणेच्या वेळी स्त्रीरोगतज्ज्ञ HPLC आणि रक्तगटाचे अहवाल पुन्हा मागतात.

आरोग्य तपासणी आणि कुंडली जुळवणी

अनेक मराठी कुटुंबांत लग्नापूर्वी पत्रिका पाहिली जाते, आणि ३६ गुणांच्या पद्धतीत नाडी हा कूट परंपरेने आरोग्य आणि संततीशी जोडला जातो. ज्या कुटुंबांची यावर श्रद्धा आहे त्यांच्यासाठी या परंपरेला खरं वजन आहे, आणि रक्ततपासणी केली म्हणून ती बाजूला ठेवायची गरज नाही.

दोन्ही वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरं देतात, एवढंच. कुंडली जुळवणी म्हणजे कुटुंबाच्या परंपरेनुसार केलेलं अनुरूपतेचं वाचन. HPLC चाचणी एक ठोस, शारीरिक गोष्ट मोजते: दोघांपैकी कोणी थॅलेसेमिया किंवा सिकलसेलचं जनुक वाहतो का. एक दुसऱ्याची जागा घेऊ शकत नाही. आज बरीच कुटुंबं दोन्ही करतात.

समोरच्या कुटुंबाशी हा विषय कसा काढावा?

चाचणी सोपी आहे; अवघड आहे ते बोलणं. काही उपयोगी सूचना:

दोघांसाठी प्रस्ताव ठेवा, एकाच बाजूसाठी नाही. "आम्ही दोघांनी चाचणी करायचं ठरवलं आहे" आणि "तुमच्या मुलीची चाचणी करून घ्या" यांत खूप फरक आहे. आधी स्वतःचा अहवाल दाखवण्याची तयारी ठेवा.
योग्य वेळ निवडा. दोन्ही बाजूंनी गंभीरपणे पुढे जायचं ठरल्यावर आणि साखरपुड्याच्या आधी, ही नैसर्गिक वेळ आहे. फार लवकर विचारलं तर संशय वाटतो; साखरपुड्यानंतर अवघड निकाल आला तर सगळ्यांसाठीच प्रसंग कठीण होतो.
मुलगा-मुलगी पुढाकार घेऊ देत. ज्या दोघांचं लग्न आहे त्यांनी आपापसात ठरवून मग घरी सांगणं, हे वडीलधाऱ्यांनी वाटाघाटी करण्यापेक्षा सहसा सोपं जातं.
पुढच्या पिढीच्या काळजीच्या भाषेत बोला. खरं कारण तेच आहे, आणि बहुतेक पालकांना ते पटतं.
अहवाल खाजगी ठेवा. अहवाल त्या दोघांपुरते, आणि दोघांची संमती असेल तरच पालकांपर्यंत. नातेवाईक किंवा समाजाच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपमध्ये फिरवण्यासाठी नाहीत.
निकाल आल्यावर काय करायचं ते आधीच ठरवा. दोघेही वाहक निघाले तर पुढची पायरी म्हणजे डॉक्टर किंवा आनुवंशिक समुपदेशक, जे उपलब्ध पर्याय समजावून सांगतात. अहवाल येण्याआधीच यावर एकमत असलेलं बरं.

होकार देण्याआधी आणखी कोणत्या विषयांवर बोलायला हवं, हे ठरवत असाल तर अरेंज्ड मॅरेजपूर्वी विचारायचे प्रश्न या लेखात आरोग्यासोबत पैसा, कुटुंब आणि इतर विषयही आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

महाराष्ट्रात लग्नापूर्वी आरोग्य तपासणी सक्तीची आहे का?

नाही. ती ऐच्छिक आहे, आणि विवाह नोंदणीसाठी सहसा मागितल्या जाणाऱ्या कागदपत्रांत वैद्यकीय अहवाल नसतो. राष्ट्रीय सिकलसेल अभियान जास्त प्रमाण असलेल्या भागांतील जोडप्यांना आपली कार्डं जुळवून पाहण्यास प्रोत्साहन देतं, पण चाचणी ही लग्नाची अट नाही.

मी थॅलेसेमिया वाहक असेन तर लग्न करू शकतो/शकते का?

हो. वाहक म्हणजे आजारी नाही. तपासायचं ते एवढंच की जोडीदारही वाहक आहे का. दोघांपैकी एकच वाहक असेल तर मुलांना थॅलेसेमिया मेजर होऊ शकत नाही, ती फक्त वाहक असू शकतात. दोघेही वाहक असतील तर गर्भधारणेचं नियोजन करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा आनुवंशिक समुपदेशकांशी बोला.

नवरा-बायकोचे रक्तगट वेगळे असले तर चालतं का?

लग्नासाठी काहीच अडचण नाही. लक्षात ठेवायची एकच गोष्ट म्हणजे Rh-निगेटिव्ह स्त्रीची गर्भधारणा, आणि डॉक्टर ती अँटी-डी इंजेक्शनने नेहमीच हाताळतात.

चाचणी केव्हा करावी?

दोन्ही कुटुंबं गंभीरपणे पुढे जात असताना आणि साखरपुड्याच्या आधी, म्हणजे कुठलाही निकाल आला तरी डॉक्टरांना भेटायला वेळ मिळतो.

यासाठी फक्त कुंडली जुळवणीवर अवलंबून राहता येईल का?

कुंडली जुळवणी आणि रक्तचाचणी वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरं देतात. वाहक आहोत की नाही हे जाणून घ्यायचं असेल तर ते फक्त रक्तचाचणीच सांगू शकते.

या चाचण्यांना एक सकाळ आणि काही हजार रुपये लागतात, आणि त्या अशा प्रश्नांची उत्तरं देतात जे नाहीतर थेट गर्भधारणेच्या वेळी समोर येतात. हा लेख सुरुवात म्हणून वापरा आणि तुमच्या परिस्थितीबद्दल तुमच्या डॉक्टरांशी बोला. योग्य स्थळ शोधायला सुरुवात करायची असेल तर विवाह स्वप्न वर पुणे आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील मराठी स्थळं पाहता येतील.