वंजारी विवाह - स्थळ शोधणे, लग्नाच्या रीती आणि बायोडाटा

वंजारी विवाहाची माहिती: समाज कुठे राहतो, शाखा, जिल्हा गॅझेटियरमध्ये नोंदलेल्या लग्नरीती, स्थळ पाहताना कुळी, गोत्र, आडनाव व देवक कसे तपासले जाते आणि वंजारी वधू वर कसे शोधावे.

१० नोव्हेंबर, २०२६१० मिनिट वाचन

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

वंजारी विवाह बहुतेक वेळा समाजातच ठरतो, आणि स्थळ पाहताना घरची मंडळी कुळी, गोत्र, आडनाव आणि देवक यांची खात्री करून घेतात. लग्नाचा मोठा भाग इतर मराठी लग्नांसारखाच असतो. अहमदनगर जिल्हा गॅझेटियर तर रावजीन वंजाऱ्यांच्या सामाजिक आणि धार्मिक रूढी मराठा-कुणब्यांसारख्याच असल्याचे नोंदवते. पण काही रीती या समाजाच्या स्वतःच्या म्हणून जुन्या नोंदींमध्ये आहेत, उदाहरणार्थ पाच झाडांच्या पानांचे देवक, मारुतीच्या देवळात जाऊन देवक आणणे आणि वराचा मामा त्याला घोड्यावर बसवून काढतो तो मामसाळा. हे तपशील प्रदेश, शाखा आणि घराप्रमाणे बदलतात. त्यामुळे खालची माहिती मार्गदर्शक म्हणून वाचा आणि अंतिम उत्तर आपल्या वडीलधाऱ्यांकडून घ्या.

वंजारी कुटुंबांत स्थळाची बोलणी सुरू झाली की पहिले प्रश्न ठरलेले असतात: "आपली कुळी कोणती?", "आडनाव काय?", "देवक काय?". शहरात वाढलेल्या मुलामुलींना यातले निम्मे शब्द नवे वाटतात. हा लेख त्याच प्रश्नांसाठी आहे. प्रत्येक दावा कोणत्या नोंदीवरून घेतला आहे ते सोबत दिले आहे, आणि ज्याची खात्री करता आली नाही ते आम्ही लिहिलेले नाही.

एक गोष्ट सुरुवातीलाच. हा लेख वंशओळख आणि लग्नाच्या रूढींविषयी आहे. यात कोणत्याही समाजाची, शाखेची किंवा कुळीची श्रेणी लावलेली नाही, आणि कोणतीही ओळ तशा अर्थाने वाचू नये.

वंजारी समाज: ओळख आणि वस्ती

वंजारी हा महाराष्ट्रातील मराठी भाषिक समाज आहे. जुन्या सरकारी नोंदींमध्ये समाजाचा संबंध बैलांच्या पाठीवरून धान्य, मीठ आणि माल वाहून नेण्याच्या व्यवसायाशी जोडलेला दिसतो. रेल्वे, ट्रक आणि रस्ते आल्यावर तो व्यवसाय मागे पडला, आणि अनेक कुटुंबे गावात स्थिरावून शेतीकडे वळली. नाशिक जिल्हा गॅझेटियरची १९७५ ची सुधारित आवृत्ती सांगते की गावात स्थिरावलेले वंजारी घरी मराठी बोलतात, आणि मोठा गोल पागोटा व विशिष्ट आडनावे सोडली तर ते कुणब्यांपेक्षा फारसे वेगळे दिसत नाहीत.

वस्तीबद्दल आम्हाला पाहता आलेल्या नोंदी अशा आहेत:

अहमदनगर. अहमदनगर जिल्हा गॅझेटियर (सुधारित आवृत्ती १९७६, पहिली आवृत्ती १८८४) नोंदवते की वंजारी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात.
नाशिक. नाशिक जिल्हा गॅझेटियर (१९७५) नुसार लाड वंजारी संपूर्ण जिल्ह्यात विखुरलेले आहेत, आणि अहमदनगरजवळच्या बालाघाट भागातही आहेत.
बीड. बीड जिल्हा गॅझेटियर (१९६९) वंजारी आणि त्यांच्यासोबत नोंदलेले आणखी तीन समाज मुख्यतः अंबाजोगाई, केज आणि माजलगाव तालुक्यांत असल्याचे नोंदवते.
पालघर. ठाणे-पालघर जिल्हा वंजारी समाज हितवर्धक मंडळाच्या माहितीनुसार त्या भागात समाजाची २४ गावे आहेत: १९ पालघर तालुक्यात, २ डहाणू तालुक्यात आणि ३ उंबरगाव तालुक्यात, जो आता गुजरातमध्ये आहे.

या नोंदी जुन्या आहेत आणि त्या जनगणना नाहीत. आज वंजारी कुटुंबे या जिल्ह्यांच्या बाहेरही, मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांत आणि परदेशातही राहतात. जिल्हावार आज किती कुटुंबे आहेत याची अधिकृत आकडेवारी आम्हाला सापडली नाही, म्हणून आम्ही अंदाज देत नाही.

महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाच्या ९ जानेवारी २०२५ च्या शासन परिपत्रकात (क्रमांक संकीर्ण-२०२४/प्र.क्र.३०८/मावक) वंजारी जात भटक्या जमाती-ड (एन.टी.-ड) या प्रवर्गात आहे, आणि वंजार, वंजारा, लाड वंजारी या तत्सम जाती म्हणून दिल्या आहेत. त्याच यादीत बंजारा ही जात विमुक्त जाती-अ या वेगळ्या प्रवर्गात आहे. जुन्या गॅझेटियरमध्ये वंजारी आणि लमाण किंवा बंजारा कधी कधी एकत्र लिहिलेले दिसतात, त्यामुळे जुनी नोंद वाचताना हा फरक लक्षात ठेवा.

वंजारी समाजातील शाखा

वंजारी समाजात शाखा आहेत, पण त्यांची एकच सर्वमान्य यादी नाही. वेगवेगळ्या नोंदी वेगवेगळी नावे देतात.

अहमदनगर गॅझेटियरमध्ये चार शाखा आहेत: भुसारजीन, लाडजीन, मथुराजीन आणि रावजीन. त्या काळी अहमदनगरमध्ये रावजीन ही मुख्य शाखा होती, असेही तिथे नोंदवले आहे.
पालघरचे मंडळ महाराष्ट्रातील चार शाखा अशा सांगते: लाड वंजारी, मथुरी वंजारी, रावजीन वंजारी आणि शेंगाडा वंजारी. पालघर जिल्ह्यातील वंजारी सर्व मथुरी वंजारी आहेत, आणि इतर वंजारी किंवा बंजारा समाजांशी बेटी व्यवहार अजून उघडपणे होत नाही, असे मंडळ लिहिते.
बीड गॅझेटियर (१९६९) लाड वंजारी आणि लमाणी वंजारी अशा दोन पोटजाती सांगते. या गॅझेटियरचे वर्णन वंजारी आणि लमाणी यांना एकत्र धरते, पण वर सांगितल्याप्रमाणे आजची शासकीय यादी दोघांना वेगळे ठेवते.
नाशिक गॅझेटियर लाड या शाखेला वंजारी समाजातील सर्वात महत्त्वाची पोटशाखा म्हणते.

मुंबईचे संपूर्ण वंजारी समाज उत्कर्ष मंडळ आपल्या संकेतस्थळावर कुळी, वेद, गोत्र आणि प्रत्येक कुळीखालची आडनावे (उपनावे) अशी यादी देते. याच पानावर मंडळ स्वतः मान्य करते की जाती आणि पोटजातींबद्दल खात्रीशीर माहिती कुणाकडेच फारशी उपलब्ध नाही, आणि कुणाकडे अधिक माहिती असल्यास ती मंडळाला कळवावी. स्थळ पाहताना हेच लक्षात ठेवायचे आहे. अशी कुठलीही यादी उपयोगी संदर्भ आहे, पण तुमच्या घरासाठी अंतिम उत्तर तुमच्या वडीलधाऱ्यांकडे आहे.

वंजारी विवाहातील खास रीती

वंजारी लग्नाचा क्रम इतर मराठी लग्नांसारखाच आहे: सोयरीक, हळद, देवक, मांडव, लग्नविधी आणि वरघोडा. सर्वसाधारण मराठी लग्नविधींचा तपशील मराठी लग्नविधी या लेखात आहे. इथे फक्त त्या रीती घेतल्या आहेत ज्या वंजारी समाजाच्या म्हणून नोंदींमध्ये दिसतात.

तेलवण

नाशिक गॅझेटियर (१९७५) लाड वंजारी लग्नातील दोन सर्वात महत्त्वाचे विधी तेलवण आणि देवक असे सांगते. तेलवणासाठी लग्नाच्या दिवशी वधू-वर सकाळी नऊपर्यंत उपाशी राहतात. परीट समाजातील स्त्री या विधीत मुख्य भूमिका बजावते. ती बाणाला विड्याची पाने बांधून ती तेलात बुडवते आणि वधू-वरांवर तेल शिंपडते. मग ती त्यांच्या पूर्वजांची नावे घेते, थोडा वेळ गाणी म्हणते, आणि दोन सुपाऱ्यांना भोक पाडून स्त्रीच्या केसांनी त्या वधू-वरांच्या मनगटांवर बांधते. त्यानंतर जमलेल्या मंडळींना जेवण दिले जाते.

देवक: मारुतीच्या देवळातून आणलेली पंचपालवी

त्याच नोंदीनुसार देवकाचा विधी तेलवणानंतर लगेच होतो. एक विवाहित जोडपे, ज्यांच्या वस्त्रांच्या गाठी बांधलेल्या असतात, तो विधी करते. स्त्रीच्या हातात सूप असते, त्यात शिधा आणि हळदीने पिवळा केलेला गूळ-कणकेचा एक पदार्थ असतो. पुरुषाच्या हातात कुऱ्हाड आणि दोर असतो. डोक्यावर कापड धरून ते वऱ्हाडासह मारुतीच्या देवळात जातात. तिथे गुरव किंवा त्याची पत्नी पाच झाडांच्या लहान फांद्या घेऊन थांबलेले असतात: आंबा, जांभूळ, उंबर, रुई आणि गॅझेटियरने "Savdanti" असे लिहिलेले पाचवे झाड. या पाच फांद्यांना पंचपालवी म्हणतात. त्या मांडवातील खांबाला बांधल्या जातात.

गॅझेटियर लिहिते की पंचपालवी खांबाला बांधली की कोणतीही अडचण आली तरी लग्न होऊ शकते, पण देवकाशिवाय लग्न होत नाही. नात्यात जन्म किंवा मृत्यू झाल्याने किंवा वधू-वरांच्या आईला विटाळ आल्याने लग्न अडण्याची भीती असेल, तर देवक कधी लग्नाच्या आधीच बसवले जाते.

देवकाचे स्वरूप सगळीकडे एकसारखे नाही. अहमदनगर गॅझेटियरमध्ये रावजीन वंजाऱ्यांची देवके पंचपालवी, तास पक्ष्याची पिसे आणि नागवेलीची पाने अशी दिली आहेत. बीड गॅझेटियर (१९६९) लाड वंजाऱ्यांचे देवक पाच झाडांच्या पानांची पंचपालवी असे सांगते. उत्कर्ष मंडळाची यादी आडनावांच्या गटांनुसार चंदन, नारळ, मोरपंख, तासपंख, केळीचे पान, कदंब, आंबा-जांभळाची पाने अशी वेगवेगळी देवके देते. म्हणजे "वंजाऱ्यांचे देवक" असे एकच उत्तर नाही. तुमच्या घराचे देवक तुमच्या घरच्यांनाच विचारा.

मामसाळा, वरघोडा आणि हळद

पालघरच्या मथुरी वंजारी समाजाच्या जुन्या रीतींचे वर्णन मंडळाने दिले आहे. त्यानुसार लग्नात वराचा मामा वराला घोड्यावर बसवून मामसाळा काढत असे, वरघोडा निघत असे आणि रुहणा काढला जात असे. वाद्ये लावून गावकऱ्यांना सन्मानाने जेवायला बोलावले जात असे, आणि लग्न चार दिवस चालत असे. आता बहुतेक कार्यक्रम कमी झाले आहेत आणि हळदीचा कार्यक्रम मात्र साग्रसंगीत होतो, असे मंडळ लिहिते. लग्नात रणदेवतेची पूजा आवर्जून केली जाते, आणि लग्नात व मुंजीत जानवे घालताना देवाकडे तोंड करून "मी जानवे परिधान करतो" असे म्हणून नमस्कार करतात, असेही मंडळ सांगते.

बहिणीने दार अडवणे

नाशिक गॅझेटियरमध्ये लाड वंजाऱ्यांची आणखी एक रीत आहे. लग्न लावून वर वधूला घेऊन घरी येतो तेव्हा त्याची बहीण घराचे दार बंद करते, आणि भावाने आपली मुलगी आपल्या मुलाला द्यावी असे मागते. वधूने तसे वचन दिल्यावर दार उघडले जाते. गॅझेटियर ही रीत वंजाऱ्यांची खास म्हणून नोंदवते, आणि ती इतर समाजांतही दिसते असेही सांगते.

गॅझेटियरमधल्या या नोंदी १८८० च्या दशकापासून १९७५ पर्यंतच्या, म्हणजे पन्नास ते एकशेचाळीस वर्षांपूर्वीच्या आहेत. आजची लग्ने मंगल कार्यालयात, कमी दिवसांत आणि गुरुजींच्या सोयीने होतात, आणि यातले अनेक विधी लहान झाले आहेत किंवा काही घरांत होत नाहीत. तुमच्या घरात कोणता विधी कसा होतो, ते तुमच्या घरातल्या वयस्कर स्त्रिया सर्वात नेमके सांगतील.

कुलदैवते, संत आणि देवस्थाने

जुन्या नोंदींमध्ये वंजारी घरांची कुलदैवते मोठ्या मराठी देवस्थानांशी जोडलेली दिसतात.

अहमदनगर गॅझेटियर रावजीन वंजाऱ्यांची कुलदैवते सोनारीचा बहिरोबा, तुळजापूरची देवी आणि जेजुरीचा खंडोबा अशी सांगते. ते जेजुरी, पंढरपूर आणि तुळजापूरला यात्रा करत, आणि स्थानिक ब्राह्मण पुरोहित त्यांचे मुख्य विधी करत, असेही तिथे आहे.
नाशिक गॅझेटियरनुसार लाड वंजाऱ्यांचे घरचे देव खंडोबा, भैरोबा, देवी आणि गणपती आहेत, आणि पूर्वजांचे प्रतीक म्हणून घरात "वडिलांचा टाक" असतो. देवकाचा विधी मारुतीच्या देवळाशी जोडलेला आहे.
बीड गॅझेटियर (१९६९) लाड वंजाऱ्यांची संत भगवानबाबांवर श्रद्धा असल्याचे नोंदवते.

कुलदैवत एक असणे हे स्थळ नाकारण्याचे कारण सहसा नसते, कारण मोजक्या देवता हजारो घरांच्या कुलदैवत आहेत. कुलदैवत कसे शोधावे आणि लग्नात त्याचे स्थान काय, याचा तपशील कुलदैवत या लेखात आहे.

वंजारी वधू वर स्थळ पाहताना काय तपासतात

प्रत्यक्ष बोलणीत कुणी गॅझेटियर उघडून बसत नाही. वडीलधारी मंडळी साधारण चार गोष्टी विचारतात.

कुळी. नाशिक गॅझेटियरनुसार लाड वंजाऱ्यांमध्ये एकाच कुळातील किंवा गोत्रातील मुला-मुलीचे लग्न होत नाही. उत्कर्ष मंडळाच्या यादीत प्रत्येक कुळीखाली अनेक आडनावे आहेत, म्हणजे दोन वेगवेगळी आडनावे एकाच कुळीत येऊ शकतात. म्हणून आडनावासोबत कुळीही विचारून घ्या.
गोत्र. उत्कर्ष मंडळाच्या यादीत प्रत्येक कुळीसोबत गोत्रही दिले आहे. गोत्र म्हणजे काय आणि सगोत्र विवाह का टाळला जातो, ते गोत्र आणि देवक या लेखात सविस्तर दिले आहे.
आडनाव. अहमदनगर गॅझेटियरमध्ये रावजीन वंजाऱ्यांबद्दल नोंद आहे की आडनाव एक असेल तर लग्न होत नाही, पण देवक एक असणे अडचण मानली जात नाही. बऱ्याच मराठी समाजांत देवक एक असलेले स्थळ टाळले जाते, त्यामुळे ही नोंद लक्षात घेण्यासारखी आहे. आज तुमच्या भागात कोणता नियम पाळला जातो, ते मात्र घरी विचारा.
देवक. आडनाव आणि कुळी वेगळी असली तरी अनेक घरे देवकाचीही चौकशी करतात. वर दिल्याप्रमाणे देवकांची यादी शाखा आणि आडनावांनुसार बदलते.

यासोबत शाखेचा प्रश्न येऊ शकतो. पालघरच्या मंडळाचे वर्णन दाखवते की काही भागांत कुटुंबे आपल्या शाखेतच सोयरीक पाहतात. इतर अनेक घरे फक्त "वंजारी" एवढेच पाहतात. दोन्ही पद्धती घराघरांत चालतात. तुमच्या घराची अपेक्षा काय आहे ते बोलणीच्या सुरुवातीलाच सांगा. अर्ध्यावर आल्यावर हा प्रश्न निघाला तर दोन्ही घरांचा वेळ जातो.

कुळी, गोत्र किंवा देवक माहीत नसेल तर घरातल्या सर्वात वयस्कर माणसांना, घरचे विधी करणाऱ्या गुरुजींना किंवा कुलदैवताच्या देवस्थानातल्या उपाध्यायांना विचारा. जुन्या लग्नपत्रिकांवरही कधी गोत्र किंवा देवक छापलेले असते.

वंजारी विवाहासाठी बायोडाटा

वंजारी स्थळाच्या बायोडाटात समोरचे घर जे पहिले विचारणार ते आधीच लिहिलेले असले, तर बोलणी लवकर पुढे सरकतात. नेहमीच्या माहितीसोबत हे रकाने भरा:

समाज: वंजारी, आणि घर वापरत असेल तर शाखा (उदा. लाड वंजारी)
कुळी आणि आडनाव
गोत्र
देवक
कुलदैवत आणि कुलदेवी
मूळ गाव, तालुका आणि जिल्हा

जे घरात माहीत नाही ते अंदाजाने भरू नका. रकाना रिकामा ठेवणे किंवा "माहीत नाही" लिहिणे चालते. चुकीचे देवक नंतर दुरुस्त करणे जास्त अवघड असते.

बायोडाटाची मांडणी, फोटो आणि भाषा याविषयी मराठी बायोडाटा फॉरमॅट आणि लग्नाचा बायोडाटा कसा बनवावा हे लेख वाचा. नव्याने बायोडाटा बनवायचा असेल तर आमच्या मोफत बायोडाटा मेकरमध्ये गोत्र व देवकाचे रकाने ज्योतिषविषयक माहितीत आणि कुळ व कुलदैवताचे रकाने धर्म व समाजाच्या भागात आहेत. तो पूर्णपणे मोफत आहे, नोंदणी लागत नाही, आणि बायोडाटा PDF, Word किंवा JPEG मध्ये मिळतो.

विवाह स्वप्नवर वंजारी समाज स्थळ कसे शोधावे

विवाह स्वप्न हे मराठी कुटुंबांसाठीचे विवाह संकेतस्थळ आहे. नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत तिथे वंजारी स्थळे शोधण्याचे दोन मार्ग आहेत.

वंजारी समाजाचे पान. वंजारी समाज विवाह या पानावर समाजासाठीची माहिती आणि नोंदणीचा मार्ग आहे.
"समाज / जात" फिल्टर. मोफत खाते आणि प्रोफाइल तयार केल्यावर "जुळणी" पानावरच्या शोधात "समाज / जात" या फिल्टरमध्ये वंजारी निवडा. वय, उंची, धर्म, वैवाहिक स्थिती, राज्य, शहर आणि फोटो असलेली प्रोफाइल हे फिल्टरही सोबत लावता येतात. हे सगळे मूलभूत फिल्टर मोफत आहेत. शिक्षण, व्यवसाय, उत्पन्न, आहार, मंगळ, मातृभाषा आणि फक्त पडताळलेली प्रोफाइल हे सविस्तर फिल्टर सशुल्क प्लॅनमध्ये आहेत.

प्रोफाइल भरताना "जन्म आणि कुंडली" या भागात गोत्राचा रकाना आहे. कुळी आणि देवक "कुटुंबाबद्दल" या वर्णनात किंवा बायोडाटात लिहा, म्हणजे समोरच्या घराला पहिल्याच भेटीत उत्तर मिळते. जोडीदाराकडून काय अपेक्षा लिहाव्यात, यासाठी जोडीदाराच्या अपेक्षा हा लेख उपयोगी आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

वंजारी विवाहात कुळी आणि गोत्र दोन्ही पाहतात का?

समाज संस्थांच्या याद्यांमध्ये प्रत्येक कुळीसोबत गोत्र आणि आडनावे दिलेली असतात, आणि नाशिक गॅझेटियरनुसार लाड वंजाऱ्यांमध्ये एकाच कुळातील किंवा गोत्रातील लग्न होत नाही. त्यामुळे अनेक घरे दोन्ही विचारतात. नेमका नियम घरानुसार बदलतो.

आडनाव वेगळे असले तर स्थळ चालते का?

फक्त आडनावावरून ठरवू नका. एका कुळीखाली अनेक आडनावे येतात, त्यामुळे आडनाव वेगळे असूनही कुळी एक असू शकते. आडनावासोबत कुळी आणि गोत्रही विचारा.

वंजारी आणि बंजारा एकच आहेत का?

जुन्या गॅझेटियरमध्ये दोन्ही नावे कधी एकत्र लिहिलेली दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ९ जानेवारी २०२५ च्या यादीत मात्र वंजारी भटक्या जमाती-ड मध्ये आणि बंजारा विमुक्त जाती-अ मध्ये, वेगवेगळ्या प्रवर्गांत आहेत. प्रत्येक कुटुंब स्वतःची ओळख कशी सांगते, तेच स्थळात महत्त्वाचे.

वंजारी समाजाचे देवक काय असते?

एकच देवक नाही. जुन्या नोंदींमध्ये पंचपालवी (पाच झाडांच्या फांद्या किंवा पाने), तास पक्ष्याची पिसे, नागवेलीची पाने अशी देवके आहेत, आणि समाज संस्थांच्या याद्यांमध्ये आडनावांच्या गटांनुसार आणखी वेगळी देवके आहेत. तुमच्या घराचे देवक घरच्या वडीलधाऱ्यांना विचारा.

वंजारी विवाहाच्या सगळ्या रीती आजही पाळल्या जातात का?

सगळ्या नाही. गॅझेटियरमधल्या नोंदी १८८० ते १९७५ च्या काळातल्या आहेत. पालघरचे मंडळ स्वतः लिहिते की पूर्वी चार दिवस चालणारे लग्न आता कमी झाले आहे आणि हळदीचा कार्यक्रम मुख्य राहिला आहे. आजचे विधी घर, गाव आणि गुरुजींनुसार बदलतात.

विवाह स्वप्नवर वंजारी स्थळे कशी पाहावीत?

वंजारी समाज विवाह या पानावरून सुरुवात करा, मोफत प्रोफाइल तयार करा आणि "जुळणी" पानावर "समाज / जात" फिल्टरमध्ये वंजारी निवडा. हा फिल्टर मोफत आहे.

या लेखातील रीतींची माहिती दुव्यांसह दिलेल्या जिल्हा गॅझेटियर आणि वंजारी समाज संस्थांच्या संकेतस्थळांवरून, नोव्हेंबर २०२६ मध्ये उपलब्ध असलेल्या माहितीनुसार दिली आहे. रीती प्रदेश, शाखा आणि घरानुसार बदलतात.

हेही वाचा

अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?

विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: