दैवज्ञ सोनार विवाह: स्थळ, परंपरा आणि जुळवणी

दैवज्ञ सोनार विवाहाची माहिती: दैवज्ञ कोण, अहिर, लाड, पांचाळ सोनार गट, गोव्यातील कुलदेवता, गोत्र-देवक, लग्नाच्या जुन्या नोंदी आणि स्थळ पाहताना काय तपासावे.

१० नोव्हेंबर, २०२६१० मिनिट वाचन

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

दैवज्ञ सोनार विवाह ठरवताना कुटुंबे साधारण चार गोष्टी पाहतात: समोरचे घर स्वतःला कोणत्या सोनार गटाचे म्हणते, गोत्र, कुलदेवता आणि पत्रिका. दैवज्ञ हा सोनार समाजातला कोकण आणि गोव्याशी जोडलेला गट आहे. समाज स्वतःला दैवज्ञ ब्राह्मण म्हणवतो आणि गोव्यात ही घरे "सोनार" म्हणूनही ओळखली जातात. सरकारी गॅझेटिअरांनी महाराष्ट्रात दैवज्ञ, अहिर, लाड, पांचाळ असे सोनारांचे वेगवेगळे गट नोंदवले आहेत, आणि जुन्या काळी ते एकमेकांत लग्ने करत नसत. आज प्रत्येक घराची पद्धत वेगळी आहे, म्हणून नियम गृहीत धरण्यापेक्षा समोरच्या घराला थेट विचारणे सोपे पडते.

ठाण्यातल्या एखाद्या घरात आई विचारते, "मुलगी दैवज्ञ आहे ना?" आणि पलीकडून उत्तर येते, "हो, आम्ही सोनारच." दोघींना एकच अर्थ अभिप्रेत असतो की वेगळा, हे पुढच्या दोन-तीन प्रश्नांतच कळते. हा लेख त्याच प्रश्नांसाठी आहे. यात जुन्या सरकारी नोंदी काय सांगतात ते दिले आहे, आणि ज्या गोष्टींची खात्रीलायक नोंद सापडली नाही त्या तशाच सांगितल्या आहेत.

एक गोष्ट आधीच स्पष्ट करतो. हा लेख कोणत्याही समाजाचा दर्जा ठरवत नाही आणि कोणत्याही गटाची दुसऱ्याशी तुलना करत नाही. कुटुंबे स्वतःची ओळख ज्या शब्दांत सांगतात, तेच शब्द इथे वापरले आहेत.

दैवज्ञ सोनार कोण आहेत

"दैवज्ञ" या शब्दाचा अर्थ ज्योतिष जाणणारा. महाराष्ट्र शासनाच्या १९६८ च्या Maharashtra: Land and Its People या राज्य गॅझेटिअरमध्ये (लेखिका इरावती कर्वे) हाच अर्थ दिला आहे. याच ग्रंथात दैवज्ञ सोनार कोकणातले असून त्यांची मोठी वस्ती मुंबईत असल्याचे नोंदवले आहे. महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या ज्या समाजांनी आधी कार्यालयीन नोकऱ्या आणि नंतर स्वतःचे छोटे उद्योग केले, त्यांत दैवज्ञ सोनारांचेही नाव आहे.

ठाणे जिल्ह्याच्या १८८२ च्या Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana मध्ये एक नोंद आहे. समाजाच्या स्वतःच्या सांगण्यानुसार, पोर्तुगीजांनी १५१० मध्ये गोवा जिंकल्यानंतर अनेक दैवज्ञ कुटुंबे ठाण्यात येऊन स्थायिक झाली. १९७९ च्या गोवा जिल्हा गॅझेटिअर मध्ये गोव्यातील ब्राह्मण जातींच्या यादीत "दैवज्ञ ब्राह्मण, ज्यांना सामान्यतः सोनार म्हणतात" असा उल्लेख आहे.

"ब्राह्मण" ओळखीबद्दल

समाज स्वतःला दैवज्ञ ब्राह्मण म्हणवतो. ब्रिटिश काळातल्या ठाणे (१८८२) आणि पुणे (१८८५) गॅझेटिअरांनी हे समाजाचे स्वतःचे म्हणणे म्हणून नोंदवले आहे, आणि १९६८ चा राज्य गॅझेटिअरही तेच म्हणतो. या नोंदी ते समाजाचे स्वतःचे म्हणणे म्हणूनच देतात, आणि हा लेख त्यावर कोणतीही बाजू घेत नाही. स्थळ पाहतानाही हा प्रश्न सोडवण्याची गरज नसते. समोरचे घर स्वतःचे वर्णन कसे करते आणि तुमच्या घराला काय महत्त्वाचे वाटते, एवढे पुरेसे असते. विवाह स्वप्नच्या जात यादीतही "ब्राह्मण - दैवज्ञ" आणि "सोनार / सुनार" असे दोन्ही पर्याय आहेत. त्याबद्दल शेवटच्या भागात लिहिले आहे.

अहिर, लाड, पांचाळ: सोनार समाजातील इतर गट

महाराष्ट्रातल्या सर्व सोनारांचा एकच समाज नाही. १८८५ च्या पुणे जिल्हा गॅझेटिअर मध्ये पुणे जिल्ह्यातले सोनार पाच गटांत नोंदवले आहेत: अहिर, लाड, कोकणी किंवा दैवज्ञ, पांचाळ आणि देशी. त्या काळी हे गट एकमेकांच्या पंक्तीला बसत नसत आणि एकमेकांत लग्ने करत नसत, असेही त्यात लिहिले आहे.

१९६८ चा राज्य गॅझेटिअर हेच वेगळ्या शब्दांत सांगतो. महाराष्ट्रातल्या सोनारांमध्ये दैवज्ञ सोनार, लाड सोनार, अहिर सोनार अशा स्वतःला वेगवेगळी नावे लावणाऱ्या जाती आहेत, आणि त्या एकमेकांत लग्ने करत नाहीत. त्यातले काही तपशील असे:

अहिर (अभिर) सोनार. खानदेशातले. गॅझेटिअरसाठी त्यांची पाहणी जळगाव, धुळे आणि चाळीसगाव येथे झाली.
दैवज्ञ सोनार. कोकणातले, बहुतेक मुंबईत.
माळवी आणि लाडवण. हे उपगट आपले मूळ मध्य भारतात सांगतात.
पांचाळ सोनार. पुणे गॅझेटिअर त्यांची वेगळी नोंद करतो आणि सोलापूर जिल्ह्याच्या नोंदीत त्यांचे वर्णन असल्याचे सांगतो.

या नोंदी १८८० आणि १९६० च्या दशकांतल्या आहेत. आजची घरे स्वतःच्या गटातच स्थळ पाहतात की बाहेरही, हे प्रत्येक कुटुंबाचे स्वतःचे ठरलेले असते. कोणताही कायदा किंवा धर्मनियम यावर बंधन घालत नाही. म्हणून "तुम्ही कोणते सोनार?" हा प्रश्न पहिल्या बोलण्यातच, सहजपणे विचारून घ्या. तो दोन्ही घरांचा वेळ वाचवतो.

कुलदेवता आणि देवस्थाने

गोवा गॅझेटिअर (१९७९) सांगतो की बहुतेक दैवज्ञ ब्राह्मण कुटुंबांची कुलदेवता एकतर कासारपाल (Cansarpale) येथील कालिका किंवा माशेल (Marcela) येथील शांतादुर्गा आहे, आणि अनेक दैवज्ञ घरांची इष्टदेवता कासारपालची कालिका आहे. कासारपाल ही डिचोली (Bicholim) तालुक्यातील लाटंबार्से गावाची एक वाडी आहे, आणि तिथल्या कालिकादेवीचा उल्लेख चौदाव्या शतकातील एका शिलालेखात आहे, असेही याच गॅझेटिअरमध्ये आहे.

महाराष्ट्रात, विशेषतः कोकण, ठाणे आणि मुंबईत राहणाऱ्या दैवज्ञ घरांच्या कुलदेवतांची एकत्रित, खात्रीलायक यादी आम्हाला सापडली नाही. त्यामुळे इथे अंदाजाने नावे देत नाही. घरोघरी कुलदेवता वेगळी असू शकते. ज्या घरांचे मूळ गोव्यात आहे, त्यांचे देवस्थान तिथेच असू शकते. हे घरातल्या वडीलधाऱ्यांकडून नक्की कळते. आपली कुलदेवता कशी शोधावी, याची पायरीपायरीने माहिती आमच्या कुलदैवत लेखात आहे.

दैवज्ञ सोनार विवाह: जुन्या नोंदी आणि आजच्या रीती

आजच्या महाराष्ट्रात दैवज्ञ घरांतले लग्न नेमके कोणत्या क्रमाने होते, याचे स्वतंत्र, खात्रीलायक वर्णन आम्हाला सापडले नाही. म्हणून इथे लग्नविधींची पूर्ण यादी देत नाही. त्याऐवजी जुन्या नोंदींत आढळलेल्या आणि आजही बोलण्यात येणाऱ्या गोष्टी देतो. मराठी हिंदू लग्नांत सर्वसाधारणपणे होणारे विधी आमच्या महाराष्ट्रीय लग्नविधी लेखात आहेत. त्यांपैकी कोणते विधी तुमचे घर पाळते आणि कसे, हे दोन्ही घरांनी आणि गुरुजींनी आधी बसून ठरवावे.

मुंज (उपनयन). ठाणे गॅझेटिअरमध्ये (१८८२) मुलाची मुंज ब्राह्मण विधीप्रमाणे होत असल्याची नोंद आहे. गोवा गॅझेटिअरमध्येही (१९७९) मुंज करणाऱ्या समाजांत दैवज्ञ ब्राह्मणांचे नाव आहे.
पत्रिका जुळवणे. गोवा गॅझेटिअर सांगतो की पत्रिका पाहण्याची प्रथा हळूहळू कमी होत असली तरी दैवज्ञ ब्राह्मणांसह काही समाजांत ती विशेषतः पाळली जाते. आज काही घरे पत्रिकेला खूप महत्त्व देतात आणि काही पाहतच नाहीत. गुणमिलन कसे होते, ते आमच्या कुंडली जुळवणी लेखात आहे.
कुलदेवतेचा कौल (प्रसाद). गोव्यातील हिंदू कुटुंबांबद्दल गॅझेटिअर सांगतो की पत्रिका जुळल्यानंतर पुढचे पाऊल कुलदेवतेचा प्रसाद किंवा कौल घेणे हे असते, आणि ही "प्रसाद-कौल" पद्धत दक्षिण कोकणात फार सामान्य आहे. हे वर्णन गोव्यातील हिंदूंसाठी सर्वसाधारण आहे, फक्त दैवज्ञांसाठी नाही. गोव्याशी किंवा दक्षिण कोकणाशी नाते असलेल्या घरांत हा प्रश्न येऊ शकतो, म्हणून आधीच विचारून घ्या.
लग्नाचे स्वरूप. गोव्यातील हिंदू लग्नांचे गॅझेटिअरने तीन प्रकार सांगितले आहेत: गृह्यसूत्रांप्रमाणे वैदिक मंत्रांसह होणारे, वैदिकऐवजी पौराणिक मंत्रांनी होणारे, आणि विधी कमी करून एक-दोन दिवसांत संपवणारे सुधारक पद्धतीचे लग्न.
आते-मामे भावंडांतील लग्न. १९६८ चा राज्य गॅझेटिअर सांगतो की अहिर, दैवज्ञ आणि इतर सोनार गटांत आते-मामे भावंडांतील लग्नाची प्रथा होती. गोवा गॅझेटिअरही गोव्यातील हिंदूंमध्ये भावाची मुलगी आणि बहिणीचा मुलगा यांच्या लग्नाला प्रोत्साहन दिले जात असल्याचे सांगतो. आज ही प्रथा किती घरांत टिकून आहे, याची आकडेवारी नाही.

गोत्र, कुलदैवत आणि देवक

गोत्र. गोवा गॅझेटिअरनुसार गोव्यातील हिंदूंमध्ये पूर्वी एकाच गोत्राचे किंवा प्रवराचे वधू-वर सहसा लग्न करत नसत. असे लग्न करायचेच असेल तर मुलीला आधी कुणीतरी दत्तक घेत असे. आता असे सगोत्र विवाह कायदेशीर आणि वैध मानले जातात, असेही त्यात लिहिले आहे. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ गोत्राचा उल्लेखच करत नाही. तो सपिंड नात्यांतील आणि निषिद्ध नात्याच्या पातळ्यांमधील लग्नाला बंदी घालतो, आणि दोन्ही पक्षांची रूढी परवानगी देत असेल तर ती बंदीही लागू होत नाही. तपशील आमच्या गोत्र आणि देवक लेखात आहे. कायद्याचे हे स्थान असले तरी अनेक घरे आजही गोत्र विचारतात, म्हणून ते बायोडाटात लिहिलेले असणे सोयीचे.

कुलदैवत. कुलदैवत एक असणे म्हणजे दोन घरे एकाच देवस्थानाला जातात, एवढेच. ते एकाच वंशाचे असल्याचे लक्षण नाही. गोव्यातल्या बहुतेक दैवज्ञ कुटुंबांच्या कुलदेवता दोनच देवस्थानांत असल्याचे गॅझेटिअर सांगतो, त्यामुळे दोन दैवज्ञ घरांचे कुलदैवत एक निघणे सहज शक्य आहे.

देवक. देवक म्हणजे लग्नाआधी घरात बसवले जाणारे कुळाचे प्रतीक. ही प्रथा मराठा, कुणबी आणि इतर अनेक मराठी समाजांत आहे. सोनार गटांबद्दल एक जुनी नोंद मिळते. पुणे गॅझेटिअरने (१८८५) लिहिले आहे की अहिर सोनारांच्या लग्नात पाच सुवासिनी पाण्याने भरलेले मातीचे घडे आणि सूप घेऊन गावातल्या मारुतीच्या देवळात जात, देवाला नमस्कार करून परत येत, आणि ते घडे व सूप घरच्या देवांसमोर देवक म्हणून ठेवत. दैवज्ञ घरांत देवक असतो की नाही, याची खात्रीलायक नोंद आम्हाला सापडली नाही. त्यामुळे समोरच्या घरात देवक बसवतात का, हे विचारा. ते गृहीत धरू नका.

महाराष्ट्र, गोवा आणि कोकणातील वस्ती आणि समाज संस्था

वर दिलेल्या नोंदींनुसार दैवज्ञ कुटुंबांची वस्ती मुंबई, ठाणे, कोकण किनारपट्टी आणि गोव्यात आहे. तरीही स्थळाचे मूळ गाव एका जिल्ह्यात आणि सध्याचे घर दुसऱ्याच शहरात असू शकते, म्हणून बोलताना दोन्ही विचारून घ्या.

समाज संस्थांबद्दल. गोव्यात मडगाव येथील कालकोंडा (Calconda) भागात दैवज्ञ समाज मडगाव ही संस्था "दैवज्ञ भवन" चालवते. त्यांच्या संकेतस्थळानुसार हे भवन लग्न, कौटुंबिक कार्यक्रम आणि सामाजिक मेळाव्यांसाठी सर्व समाजांना उपलब्ध आहे. महाराष्ट्रासाठी राज्यभर काम करणारी, स्वतःचे अधिकृत संकेतस्थळ असलेली आणि आम्ही तपासू शकलो अशी एकही संस्था आम्हाला सापडली नाही. अनेक शहरांत स्थानिक समाज मंडळे असतात. त्यांची माहिती तुमच्या गावातले वडीलधारे किंवा स्थानिक समाज भवन सर्वात चांगली देऊ शकतात.

दैवज्ञ सोनार स्थळ पाहताना कुटुंबे काय तपासतात

पहिल्या दोन-तीन बोलण्यांतच खालचे प्रश्न मोकळेपणाने विचारून घेतले, तर नंतरचे गैरसमज टळतात.

गट. समोरचे घर स्वतःला दैवज्ञ म्हणते, की सोनारांपैकी दुसऱ्या गटाचे? तुमच्या घराला गटाबाहेरचे स्थळ चालते का?
गोत्र. दोघांचे गोत्र एक आहे का? तुमचे घर आईचे गोत्रही पाहते का?
कुलदेवता आणि देवस्थान. कुलदेवता कोणती, देवस्थान कुठे? लग्नाआधी तिथे दर्शन किंवा कौल घेण्याची पद्धत आहे का?
पत्रिका. पत्रिका जुळवणे आवश्यक आहे, की फक्त एक गोष्ट म्हणून पाहिली जाते? मंगळाबद्दल घराचे मत काय?
मूळ गाव आणि सध्याचे वास्तव्य. गोवा, कोकण की घाटावरचे मूळ? लग्नानंतर मुलगा-मुलगी कुठे राहणार?
भाषा आणि घरच्या रीती. घरात मराठी बोलतात की कोकणी? आहार शाकाहारी की मांसाहारी? हे प्रश्न समाजाबद्दल नसून त्या विशिष्ट घराबद्दल आहेत.
लग्नाचे स्वरूप. पूर्ण वैदिक विधी, की एका दिवसाचे छोटे लग्न? दोन्ही बाजूंचे गुरुजी कोण?

हे सगळे बायोडाटात आधीच लिहून ठेवले तर अर्धे प्रश्न आपोआप सुटतात. मराठी बायोडाटा फॉरमॅट लेखात नमुने आणि लागणाऱ्या माहितीची यादी आहे.

विवाह स्वप्नवर दैवज्ञ सोनार स्थळ कसे शोधावे

विवाह स्वप्न हे मराठी कुटुंबांसाठीचे विवाह संकेतस्थळ आहे. नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत ते असे काम करते:

समाजाचे दोन पर्याय निवडा. जात यादीत "ब्राह्मण" खाली "ब्राह्मण - दैवज्ञ" हा पर्याय आहे, आणि "सोनार / सुनार" हा स्वतंत्र पर्याय आहे. दैवज्ञ कुटुंबे यांपैकी कोणताही पर्याय निवडू शकतात, म्हणून शोधताना दोन्ही निवडा. यादीत "विश्वकर्मा - सोनार" आणि "मराठा - सोनार" हे पर्यायही आहेत. तुमच्या घराला चालत असतील तर तेही निवडा.
ठिकाणानुसार शोधा. शोधात सध्या राहण्याचे राज्य आणि शहर किंवा तालुका निवडता येतो. मूळ गाव प्रोफाइलवर दिसते, पण शोधात त्याची निवड नाही. जोडीदाराच्या अपेक्षांमध्ये मूळ जिल्हे आणि मूळ तालुके देता येतात, आणि "तुमच्यासाठी" या यादीत त्यांचा विचार होतो.
प्रोफाइलवर गोत्र पाहा. पत्रिकेच्या भागात गोत्र, रास, नक्षत्र आणि पत्रिका जुळवणे आवश्यक आहे की नाही, हे लिहिण्याची जागा आहे. कुलदेवता किंवा देवक लिहायचे असेल तर स्वतःबद्दलच्या किंवा कुटुंबाबद्दलच्या माहितीत लिहा.
प्रत्येक प्रोफाइल माणूस तपासतो. प्रोफाइल आणि प्रत्येक फोटो आमच्या टीममधली व्यक्ती तपासते, आणि त्यानंतरच ते इतरांना दिसते. ओळखपत्र तपासून घेणे ऐच्छिक आहे. ते केल्यास प्रोफाइलवर पडताळणीचा बॅज लागतो, आणि ते कागदपत्र इतर सदस्यांना कधीच दिसत नाही.
काय मोफत, काय सशुल्क. नोंदणी, समाज आणि शहरानुसार शोध, इंटरेस्ट पाठवणे आणि मेसेजला उत्तर देणे ठरावीक मर्यादेत मोफत आहे. संपर्क क्रमांक आणि मातृभाषा (कोकणी आणि मराठी दोन्ही यादीत आहेत), आहार, मंगळ, शिक्षण, व्यवसाय, उत्पन्न किंवा फक्त पडताळलेली प्रोफाइल असे अधिक फिल्टर सशुल्क योजनांत आहेत.

सुरुवात आमच्या सोनार विवाह पानावरून करा. तिथे मोफत नोंदणी आहे आणि सोनार व दैवज्ञ कुटुंबांसाठी काही प्रश्नोत्तरे आहेत. जोडीदाराच्या अपेक्षा कशा लिहाव्यात, याबद्दल जोडीदाराच्या अपेक्षा हा लेख उपयोगी पडेल.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

दैवज्ञ आणि सोनार एकच का?

दैवज्ञ हा सोनार समाजातला एक गट आहे. सर्व सोनार दैवज्ञ नाहीत. गॅझेटिअरांनी अहिर, लाड, पांचाळ आणि इतर सोनार गट वेगळे नोंदवले आहेत. गोव्यात दैवज्ञ ब्राह्मणांना सामान्यतः सोनार म्हणतात, म्हणून दोन्ही नावे एकाच घरासाठी वापरली जाऊ शकतात.

दैवज्ञ घर अहिर किंवा लाड सोनार घराशी सोयरीक करू शकते का?

हो. कायदा किंवा धर्मनियम यावर बंधन घालत नाही. १८८५ आणि १९६८ च्या नोंदींनुसार हे गट पूर्वी एकमेकांत लग्ने करत नसत. आज ते प्रत्येक घराच्या पसंतीवर अवलंबून आहे.

सगोत्र लग्न कायदेशीर आहे का?

हो. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ गोत्राचा उल्लेख करत नाही. नात्यांच्या बाबतीत तो फक्त सपिंड आणि निषिद्ध नात्यांतील लग्नाला बंदी घालतो, आणि दोन्ही पक्षांची रूढी परवानगी देत असेल तर तीही लागू होत नाही. गोत्र पाहायचे की नाही, हा घराचा निर्णय आहे.

आमची कुलदेवता माहीत नसेल तर?

वडीलधाऱ्यांना, घरच्या गुरुजींना विचारा. जुन्या पत्रिका आणि घरातली कागदपत्रे पाहा. गोव्याशी नाते असेल तर गोवा गॅझेटिअरमध्ये कासारपालची कालिका आणि माशेलची शांतादुर्गा ही नावे आहेत, त्यातून आठवण जागी होऊ शकते. तरीही माहिती मिळाली नाही तर समोरच्या घराला तसे स्पष्ट सांगा.

दैवज्ञ सोनार समाज कोणत्या आरक्षण प्रवर्गात येतो?

महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागास बहुजन कल्याण विभागाने ९ जानेवारी २०२५ च्या परिपत्रकाने प्रसिद्ध केलेल्या यादीत इतर मागास वर्गात क्रमांक १५४ वर "सोनार, मारवाडी सोनार, मारवाडी सुनार, मारवाडी स्वर्णकार" अशी नोंद आहे. त्या यादीत "दैवज्ञ" हे नाव स्वतंत्रपणे नाही. एखाद्या कुटुंबाला जातीचा दाखला कोणत्या नोंदीखाली मिळतो, हे दाखला देणारे सक्षम अधिकारी ठरवतात. विवाह संकेतस्थळ ते ठरवू शकत नाही.

पत्रिका जुळवणे आवश्यक आहे का?

नाही. ही प्रथा आहे, कायद्याची किंवा विधीची अट नाही. गोवा गॅझेटिअर ज्या समाजांतील अनेक घरांत ती अजून पाळली जात असे, त्यांत दैवज्ञ ब्राह्मणांचे नाव घेतो. आज काही घरे तिला खूप महत्त्व देतात, काही नाही. म्हणून समोरच्या घराचे मत आधी विचारा.

दैवज्ञ सोनार स्थळात खरे प्रश्न मोजकेच असतात: गट, गोत्र, कुलदेवता, पत्रिका आणि घरच्या रीती. आपल्या घराची उत्तरे आधी लिहून ठेवा, समोरच्या घराला तेच प्रश्न सुरुवातीलाच विचारा, आणि लग्नाचे विधी दोन्ही बाजूंच्या गुरुजींसोबत वेळेत ठरवा. आत्ता शोध सुरू असेल तर सोनार विवाह पानावरून सुरुवात करा.

हेही वाचा

अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?

विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: