महाराष्ट्रातील लग्नसराई - काही महिन्यांत लग्ने का होत नाहीत?

चातुर्मासात लग्ने का होत नाहीत, तुळशी विवाहानंतर लग्नसराई कशी सुरू होते, २०२७ मधील महत्त्वाच्या तारखा आणि खर्च व स्थळ शोधाचे नियोजन कसे करावे.

१५ ऑगस्ट, २०२६१३ मिनिट वाचनअद्ययावत २० ऑक्टोबर, २०२६

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

बहुतेक मराठी लग्ने नोव्हेंबरमधील तुळशी विवाहापासून जून-जुलैतील आषाढी एकादशीपर्यंतच्या काळात होतात, कारण त्यामधले चार महिने - चातुर्मास - परंपरेने लग्नासाठी टाळले जातात. २०२७ मध्ये चातुर्मास १४ जुलै ते १० नोव्हेंबर आहे. सूर्य धनु राशीत असताना (डिसेंबरचा मध्य ते जानेवारीचा मध्य) आणि मीन राशीत असताना (मार्चचा मध्य ते एप्रिलचा मध्य) अनेक पंचांगे मुहूर्त देत नाहीत. हा विराम फक्त सोहळ्यापुरता आहे: भेटी, पत्रिका जुळवणे, अनेक घरांत साखरपुडा आणि कार्यालयाचे बुकिंग हे सगळे चालू ठेवता येते, आणि कायदेशीर विवाह नोंदणी वर्षातल्या कोणत्याही दिवशी होते.

वर्षभर शोधत असलेलं स्थळ अखेर जुळून येतं. भेट चांगली होते, दोन्ही घरं समाधानी असतात, कुंडली बघून होते - आणि मग कोणीतरी म्हणतं, "आता चार महिने थांबावं लागेल." खोलीत कोणीच नीट कारण सांगत नाही. आठवडाभर एकमेकांच्या घरी भेटत असलेल्या मुला-मुलीला वाटतं की, हे म्हणजे परंपरेच्या नावाखाली चाललेली नुसती अंधश्रद्धा आहे.

मात्र नेमकं काय घडतं आहे हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. कारण मराठी लग्नसराईचं हे कालचक्र वरवर वाटतं त्यापेक्षा जास्त रंजक आहे, आणि त्याची रचना समजली तर कुटुंबाचे पैसे आणि मनस्ताप दोन्ही वाचतात.

चातुर्मासाचा विराम

चातुर्मास म्हणजे हिंदू पंचांगातील साधारण चार चांद्रमासांचा काळ. त्याची सुरुवात आषाढी एकादशीने होते - जिला देवशयनी एकादशी असंही म्हणतात - आणि शेवट कार्तिकी एकादशीने, जिला प्रबोधिनी किंवा देवउठनी एकादशी म्हणतात.

नावांतच अर्थ दडलेला आहे. देवशयनी म्हणजे ज्या एकादशीला परंपरेनुसार विष्णू योगनिद्रेत जातात ती. प्रबोधिनी म्हणजे ज्या दिवशी ते जागे होतात ती. या दोहोंमधल्या चार महिन्यांत परंपरा असं मानते की देव जागे नसल्याने संस्कार पाहायला आणि आशीर्वाद द्यायला उपस्थित नाहीत, त्यामुळे शुभकार्ये केली जात नाहीत. लग्न हे यातलं सर्वात ठळक उदाहरण, पण अनेक कुटुंबे मुंज, वास्तुशांती, नवीन वाहनाची खरेदी किंवा बांधकामाची सुरुवात हेही याच काळात पुढे ढकलतात.

चातुर्मास हा रिकामा किंवा अशुभ काळ मानला जात नाही - उलट मराठी वर्षातला हा सर्वात धार्मिक हालचालींनी भरलेला काळ आहे. आषाढी एकादशीला पंढरपूरची वारी. श्रावणात उपवासांचा महिना, नागपंचमी, नारळी पौर्णिमा आणि रक्षाबंधन. भाद्रपदात महाराष्ट्रातला सर्वात मोठा उत्सव - गणेशोत्सव. अश्विनात नवरात्र आणि दसरा. काळ अगदी भरगच्च असतो. फक्त तो विवाहसंस्कारासाठी नसतो.

तारखांबद्दल एक महत्त्वाची सूचना, कारण गोंधळ इथूनच सुरू होतो. चातुर्मास चांद्र पंचांगावर चालतो, त्यामुळे तो इंग्रजी महिन्यांशी नेमका जुळत नाही. ढोबळमानाने तो साधारण जुलै ते नोव्हेंबर या काळात येतो आणि दरवर्षी थोडा पुढे-मागे सरकतो. काही वर्षी सुरुवात जूनच्या अखेरीस होते, काही वर्षी समाप्ती नोव्हेंबरच्या सुरुवातीला तर काही वर्षी महिन्याच्या शेवटाकडे. मागच्या वर्षीच्या तारखा गृहीत धरू नका. २०२६ मध्ये चातुर्मास २५ जुलै ते २० नोव्हेंबर होता; २०२७ मध्ये तो १४ जुलै ते १० नोव्हेंबर आहे.

सगळी मराठी पंचांगे हा काळ पूर्ण बंदीचा मानतात असेही नाही. उदाहरणार्थ, कालनिर्णयच्या संकेतस्थळावर ऑक्टोबर २०२६ मधले विवाह मुहूर्त दिलेले आहेत, जो त्या वर्षीच्या चातुर्मासाचाच काळ आहे; दृक पंचांग या महिन्यांत एकही मुहूर्त देत नाही. काटेकोर परंपरा पाळणारी कुटुंबे थांबतात, तर काही कुटुंबे गुरुजींच्या संमतीने असा मुहूर्त घेतात. नियोजनासाठी प्रत्यक्ष तारखा हव्या असतील तर शुभ विवाह मुहूर्तांची यादी पाहा, आणि अंतिम शब्द तुमच्या घरच्या पंचांगाचाच.

परंपरेखालचा व्यावहारिक थर

आता तो भाग, जो ऐकल्यावर या विरामाकडे बघण्याची दृष्टीच बदलते.

हे चार महिने वर्षात नेमके कुठे येतात ते पाहा. ते पावसाळ्यावर येतात, आणि पावसावर चालणाऱ्या पेरणी व पीकवाढीच्या हंगामावर येतात. शेतीप्रधान समाजात मोठा समारंभ करण्यासाठी वर्षातला हा सर्वात गैरसोयीचा काळ - आणि याचा धर्माशी काहीच संबंध नाही.

कोणालाच वेळ नसतो. पेरणी, लावणी आणि खुरपणी ही कामे वेळेवरच व्हावी लागतात. तीन दिवसांच्या कार्यक्रमासाठी ती पुढे ढकलता येत नाहीत. वेळ चुकली की हंगाम हातचा जातो.
पैसा शेतात गुंतलेला असतो. बियाणे, खत, मजुरी आणि दुरुस्ती यांचा खर्च पीक हाती येण्याआधीच करावा लागतो. नेमक्या याच महिन्यांत हातात पैसा सर्वात कमी असतो, आणि लग्न हा बहुतेक कुटुंबांचा सर्वात मोठा एकरकमी खर्च असतो.
प्रवास अवघड होतो. लग्नाला अनेक गावांहून, शहरांहून नातेवाईक येतात. पावसाळ्यातले गावाकडचे रस्ते, भरून वाहणाऱ्या नद्या आणि अनियमित वाहतूक यांमुळे एवढी माणसे जमवणे कठीण होते.
मोकळ्या जागेतली तयारी टिकत नाही. पारंपरिक लग्न बरेचसे उघड्यावर होते - मांडव, वरात, शेकडो माणसांचा स्वयंपाक. पाऊस हे सगळे विस्कटून टाकतो.
कापणीनंतर चित्र पालटते. पावसाळा संपतो, पीक घरात येते, हातात पैसा असतो, हवा आल्हाददायक असते, रस्ते चालण्यासारखे असतात आणि कामाच्या वर्षात थोडी उसंत असते. नेमक्या याच वेळी शुभ काळ पुन्हा सुरू होतो.

धार्मिक कालचक्र आणि व्यावहारिक कालचक्र यांचा हा मेळ जवळजवळ अचूक बसतो. हा मेळ लोकांना फार पूर्वीपासून जाणवत आलेला आहे आणि तो नमूद करणे योग्यच आहे. मात्र यावरून "ही प्रथा शेतीच्या सोयीसाठीच घडवली गेली" असा दावा करणे प्रामाणिक ठरणार नाही. प्रथेचा मूळ हेतू काय होता हे कोणीच खात्रीने सांगू शकत नाही. एवढेच म्हणता येते की, परंपरेनुसार चालणारे कुटुंब वेगळा विचार न करताही लग्ने अशाच काळात करत होते, जेव्हा गाव ती खरोखर पेलू शकत होते.

"थांबा" असे सांगितले गेलेल्या जोडप्याला हा दृष्टिकोन बहुतेकदा दिलासा देतो. हा विराम त्यांना त्रास देण्यासाठी घातलेला मनमानी नियम नाही. ते एक जुने आणि नीट बसलेले नियोजन आहे.

तुळशी विवाह - लग्नसराईची सुरुवात

प्रबोधिनी एकादशीला हा विराम संपतो, आणि त्या क्षणाशी मराठी घरे जोडतात तो सोहळा म्हणजे तुळशी विवाह - तुळशीचे विष्णूशी, कृष्ण किंवा बाळकृष्णाच्या रूपात लावले जाणारे लग्न. प्रबोधिनी एकादशीनंतरच्या दिवसांत महाराष्ट्रभर अंगणांत आणि सोसायटीच्या आवारांत हा सोहळा पार पडतो.

तुळशी विवाह हे छोट्या स्वरूपातले खरेखुरे लग्नच असते - छोटा मांडव, अंतरपाट, घरच्यांनी म्हटलेली मंगलाष्टके आणि शेवटी अक्षता. कोणी एकादशीलाच करते, कोणी कार्तिकी पौर्णिमेजवळ. पंचांगातले त्याचे स्थान सोपे आहे: हे हंगामातले पहिले लग्न, आणि त्यानंतर माणसांची लग्ने लागू शकतात. अनेक घरांत आपल्या घरचा तुळशी विवाह होईपर्यंत लग्नाची तारीख ठरवली जात नाही.

हा विधी नेमका कसा असतो, तुळसच का, आणि घराघरांत काय फरक पडतो हे समजून घ्यायचे असेल तर तुळशी विवाहाचे महत्त्व यावरचा आमचा लेख वाचा.

वर्षभराचे लग्नसराईचे चक्र

साधारण वर्ष कसे जाते याची ही रूपरेषा. हे वेळापत्रक नाही, नकाशा आहे. प्रत्येक कुटुंब आपले पंचांग आणि आपले गुरुजी यांनाच विचारते, आणि प्रदेश, समाज व घर यांनुसार पाळणुकीत खरोखर फरक पडतो.

तुळशी विवाहानंतर - हंगामाची सुरुवात. प्रबोधिनी एकादशीपासून कार्तिकी पौर्णिमेपर्यंत शुभ काळ परत येतो आणि वर्षातली पहिली लग्ने लागतात. साधारण नोव्हेंबर.
हिवाळा - सर्वात गर्दीचा टप्पा. मार्गशीर्षापासून पुढे हिवाळ्यात मुहूर्त भरपूर असतात आणि हवा उत्तम असते. पुणे, मुंबई, नाशिक, कोल्हापूर इथली मंगल कार्यालये, आचारी आणि गुरुजी याच काळात सर्वाधिक व्यग्र असतात. साधारण नोव्हेंबरअखेर ते डिसेंबर.
पौष महिन्यातला विराम. अनेक पंचांगे पौष महिन्यात लग्ने केली जात नाहीत असे मानतात; याचा संबंध सामान्यतः सूर्याच्या धनु राशीतील संक्रमणाशी जोडला जातो. हा साधारण महिनाभराचा छोटा विराम डिसेंबरच्या मध्यापासून जानेवारीच्या मध्यापर्यंत येतो. काही कुटुंबे तो कटाक्षाने पाळतात, काही तितक्या काटेकोरपणे नाही.
माघ आणि फाल्गुन - जोरदार वसंत हंगाम. पौषाचा विराम संपल्यावर पंचांग पुन्हा उदार होते. हवा अजून सुखद असते आणि मुहूर्तांची चांगली उपलब्धता असते. साधारण जानेवारीचा मध्य ते मार्चचा मध्य.
मीन राशीतला विराम. सूर्य मीन राशीत असताना, साधारण मार्चच्या मध्यापासून एप्रिलच्या मध्यापर्यंत, अनेक पंचांगे - त्यांत दृक पंचांगही - विवाह मुहूर्त देत नाहीत. प्रत्येक कुटुंब हा विराम पाळतेच असे नाही.
चैत्र आणि वैशाख - उन्हाळ्याच्या सुरुवातीचा हंगाम. लग्ने पुन्हा जोरात सुरू होतात. वैशाखातली अक्षय्य तृतीया हा व्यापक प्रमाणात शुभ मानला जाणारा दिवस याच काळात येतो आणि महाराष्ट्रात त्या दिवशी बरीच लग्ने होतात. उन्हामुळे या काळात बरीच कुटुंबे संध्याकाळचा किंवा गोरज मुहूर्त पसंत करतात. साधारण एप्रिलचा मध्य ते मे.
पावसाळा जवळ येताच घट. ज्येष्ठ संपत आला आणि आषाढ सुरू झाला की मुहूर्त कमी होत जातात आणि विरामापूर्वी लग्न उरकून घेण्याची घाई सुरू होते. साधारण जून.
चातुर्मास - मोठा विराम. आषाढी एकादशीपासून कार्तिकी एकादशीपर्यंत बहुतेक पंचांगे विवाह मुहूर्त देत नाहीत. साधारण जुलै ते नोव्हेंबर, आणि मग चक्र पुन्हा सुरू.

दोन प्रामाणिक सूचना. पहिली, चांद्र पंचांगामुळे या सीमा दरवर्षी हलतात, कधी दोन-तीन आठवड्यांनीही. दुसरी, प्रत्येक कुटुंब प्रत्येक विराम पाळतेच असे नाही. काही घरांत पौष कटाक्षाने पाळला जातो, काहींत नाही. महाराष्ट्रातील काही समाजांत गणना वेगळी असते. निर्णय तुमचे गुरुजी आणि तुमचे पंचांग घेतील, कोणताही लेख नाही.

२०२७ ची लग्नसराई एका नजरेत

वरची रचना २०२७ मध्ये कशी येते, ते दृक पंचांगाच्या पुण्याच्या तारखांनुसार:

१ ते १४ जानेवारी: सूर्य धनु राशीत, त्यामुळे मुहूर्त नाहीत. वर्षाचा पहिला मुहूर्त १५ जानेवारीला.
१५ जानेवारी ते १४ मार्च: हिवाळा आणि वसंतातील हंगाम. एकट्या फेब्रुवारीत १३ मुहूर्त.
१५ मार्च ते १७ एप्रिल: सूर्य मीन राशीत असल्याने मुहूर्त नाहीत. १८ एप्रिलपासून लग्ने पुन्हा सुरू.
९ मे: अक्षय्य तृतीया; यंदा त्या दिवशी नियमित मुहूर्तही आहे.
मे आणि जून: २०२७ मधले सर्वात गर्दीचे महिने, अनुक्रमे १९ आणि १६ मुहूर्त.
१२ जुलै: विरामापूर्वीचा शेवटचा मुहूर्त. देवशयनी (आषाढी) एकादशी १४ जुलैला.
१४ जुलै ते १० नोव्हेंबर: चातुर्मास. २१ जुलै ते ४ सप्टेंबर शुक्र अस्त आणि ८ ते १२ सप्टेंबर गुरू अस्तही याच काळात येतात.
१० नोव्हेंबर: प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशी, आणि ११ नोव्हेंबरपासून तुळशीचे लग्न. त्याच आठवड्यात लग्नसराई पुन्हा सुरू.
१४ डिसेंबर: वर्षातला शेवटचा मुहूर्त; १६ डिसेंबरला सूर्य धनु राशीत जातो.

२०२७ हे सिंहस्थाचेही वर्ष आहे - नाशिक-त्र्यंबकेश्वरच्या कुंभमेळ्याचे. गुरू साधारण २५ जानेवारीपर्यंत आणि पुन्हा साधारण २६ जून ते २६ नोव्हेंबर सिंह राशीत आहे. काही ज्योतिषी सिंहस्थ गुरूत लग्न टाळतात; दृक पंचांग हा नियम लावत नाही. तुमचे कुटुंब हा नियम पाळत असेल तर गुरुजींना विचारा. वेळांसह महिन्यानुसार संपूर्ण यादी शुभ विवाह मुहूर्त २०२७ या लेखात आहे.

कुटुंबे तपासतात असे इतर काळ

महिना ही फक्त पहिली चाळणी. तारीख ठरवताना आणखी काही काळ नेहमी तपासले जातात.

पितृपक्ष. भाद्रपदात येणारा पूर्वजांना समर्पित पंधरवडा शुभकार्यांसाठी सर्रास टाळला जातो. तो चातुर्मासातच येत असल्याने लग्नाच्या नियोजनावर त्याचा फारसा परिणाम होत नाही, पण साखरपुडा, खरेदी किंवा इतर कार्यक्रमांवर मात्र होतो.
अधिक मास. ज्या वर्षी अधिक मास येतो, तो महिना अनेक कुटुंबे लग्नासाठी अयोग्य मानतात. त्यामुळे एरवी चांगला असलेला हंगाम आखडतो. २०२६ मध्ये अधिक ज्येष्ठ होता; २०२७ मध्ये अधिक मास नाही, आणि पुढचा २०२९ मध्ये आहे.
शुक्र आणि गुरूचा अस्त. शुक्र किंवा गुरू अस्त असताना, म्हणजे सूर्याच्या फार जवळ असल्याने दिसत नसताना, परंपरेने लग्न केले जात नाही. हा काळ दरवर्षी बदलतो. काही ज्योतिषी सिंहस्थ गुरूचा (गुरू सिंह राशीत असतानाचा) काळही टाळतात, तर काही टाळत नाहीत.
वधू-वरांच्या स्वतःच्या कुंडल्या. महिन्यापलीकडे जाऊन गुरुजी त्या दिवसाची तिथी, नक्षत्र, योग, करण आणि वार तपासतात, आणि तो दिवस वधू-वरांच्या कुंडल्यांना अनुकूल आहे का हेही पाहतात.

म्हणूनच दोन प्रामाणिक कुटुंबे दोन वेगवेगळ्या गुरुजींकडून एकाच आठवड्याबद्दल दोन वेगवेगळी उत्तरे घेऊन येऊ शकतात. तारीख तपासताना गुरुजी नेमके काय पाहतात याविषयी हिंदू विवाह आणि ज्योतिष परंपरा या लेखात सविस्तर लिहिले आहे.

याचा लग्नाच्या खर्चावर होणारा परिणाम

हा भाग थेट पैशाशी जोडलेला आहे, आणि तो या कालचक्रातूनच निघतो.

अख्ख्या राज्याची लग्ने मोजक्या चांगल्या महिन्यांत, आणि त्यातही मोजक्या चांगल्या तारखांवर दाटतात. त्यामुळे लग्नाला लागणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीची मागणी एकाच वेळी उसळते.

मंगल कार्यालये सर्वात आधी जातात. पुणे किंवा नाशिकसारख्या शहरात नावाजलेले कार्यालय गर्दीच्या मुहूर्तावर कित्येक महिने आधीच बुक झालेले असू शकते. एखादे विशिष्ट कार्यालय मनात असेल, तर तारीख ठरल्यावर पहिले काम त्याचे बुकिंग - पत्रिका डिझाइन झाल्यावर नव्हे.
आचारी, फोटोग्राफर, डेकोरेटर आणि बँड यांचेही तसेच. चांगले लोक त्याच मोजक्या तारखांवर आधीच गुंतलेले असतात आणि त्यांना अधिक काम घेणे शक्य नसते. गर्दीच्या तारखेला तुम्ही उरलेल्यांमधून निवडता, संपूर्ण बाजारातून नाही.
गुरुजी ही खरी अडचण असते. वर्षानुवर्षे तुमच्या घरचे कार्य करणारे गुरुजी लोकप्रिय मुहूर्तावर आधीच शब्द देऊन बसलेले असू शकतात. लवकर विचारा.
गर्दीच्या तारखा महाग पडतात. मागणीनुसार दर ठरतात, आणि सर्वात चांगल्या मुहूर्तांचे दरही सर्वात जास्त असतात. विरामाचा काळ प्रत्येक बाजूने स्वस्त आणि सोपा असतो.
हंगामाच्या कडेचे दिवस दुर्लक्षित राहतात. हंगामाच्या शांत कडेला येणारी तारीख, किंवा शनिवार-रविवारऐवजी आठवड्यातला दिवस, यावर बहुधा तेवढ्याच खर्चात चांगले लोक, अधिक लक्ष आणि चांगल्या अटी मिळतात.

यातून "गर्दीची तारीख टाळाच" असे मुळीच म्हणायचे नाही. बहुतेक कुटुंबांना तीच हवी असते आणि त्यामागची कारणेही योग्य असतात. सांगायचे एवढेच की, अशी तारीख हवी असेल तर बुकिंग खूप लवकर करा, आणि तारखेपेक्षा जागा जास्त महत्त्वाची असेल तर हंगामाच्या कडेच्या दिवसांचा प्रामाणिकपणे विचार करा.

विरामाच्या काळाचा उपयोग स्थळ शोधण्यासाठी करा

आता सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा, आणि "थांबा" असे सांगितलेल्या जोडप्याला जो क्वचितच स्पष्ट सांगितला जातो.

चातुर्मासाचा विराम हा सोहळ्यावरचा विराम आहे. बाकी सगळ्यावरचा नाही. लग्नाच्या दिवसाखेरीज लग्न जुळवण्याची प्रत्येक गोष्ट या चार महिन्यांत होऊ शकते. जे कुटुंब हा काळ नीट वापरते, ते हंगाम सुरू होताच पहिल्याच चांगल्या मुहूर्तावर लग्न लावू शकते - इतरांसारखे तेव्हा कुठे शोध सुरू करत बसत नाही.

या काळात सहज बसणारी कामे:

बायोडेटा नीट करून घ्या. घाईगडबडीत जुळवलेला नव्हे, तर खरोखर वाचनीय बायोडेटा लिहायला हा निवांत वेळ आहे. चांगला बायोडेटा कसा दिसतो हे मराठी बायोडेटा फॉरमॅट आणि नमुने यात पाहा.
स्थळे नीट पाहा. कांदेपोहे भेट, त्यानंतरचे फोनवरचे बोलणे, दुसरी-तिसरी भेट - ज्यात दोघांना खरोखर एकमेकांचा अंदाज येतो - यांपैकी काहीही मुहूर्तावर अवलंबून नाही.
कुंडली जुळवून घ्या. कुंडलीचा काही प्रश्न निघणार असेल तर तो आत्ता सोडवलेला बरा, बुक केलेल्या तारखेच्या पंधरा दिवस आधी नव्हे.
खात्री करून घेण्याचे बोलणे पूर्ण करा. शिक्षण, नोकरी, उत्पन्न, मालमत्ता आणि घरची परिस्थिती याबद्दल सांगितलेल्या गोष्टी तपासायला वेळ आणि समजूतदारपणा दोन्ही लागतात. घाईतच चुका होतात.
साखरपुडा उरकून घ्या. विरामाच्या काळात साखरपुडा करावा की नाही याबाबत प्रथा वेगवेगळ्या आहेत आणि अनेक कुटुंबे थांबतातही, त्यामुळे गुरुजींना विचारा. जिथे शक्य असेल तिथे या काळात झालेला साखरपुडा हंगाम सुरू होताच लग्न पटकन लावता येण्यास मदत करतो.
कार्यालय आणि इतर बुकिंग करून ठेवा. तारीख कितीही महिने पुढची असली तरी बुकिंग आत्ताच करायचे असते. शांत काळात, सगळ्यांच्या आधी केलेले बुकिंग हाच हवे ते कार्यालय मिळण्याचा मार्ग आहे.
नियोजनाची यादी संपवा. पाहुण्यांची यादी, बजेट, पत्रिका, कपडे, दागिने आणि बाहेरगावच्या नातेवाइकांचा प्रवास - या सगळ्याला वाटते त्यापेक्षा जास्त वेळ लागतो. आमची लग्न नियोजनाची चेकलिस्ट नेमकी यासाठीच आहे.

हे चार महिने वाया गेलेले मानणारे कुटुंब वर्षाचा एक तृतीयांश भाग गमावते. तयारीचा काळ मानणाऱ्या कुटुंबाचे लग्न लवकर होते.

जे थांबू शकत नाहीत त्यांच्यासाठी

कधी कधी थांबणे व्यवहार्य नसते. परदेशातली नेमणूक, व्हिसाची मुदत, बदली, आजारी आजी-आजोबा, किंवा फक्त दोन माणसे ज्यांचा निर्णय झाला आहे आणि ज्यांना मोठे अंतर नको आहे.

कायद्यानुसार विवाह नोंदणी पंचांग पाहत नाही. चातुर्मास असो वा इतर कोणताही पारंपरिक विराम, कायदेशीर प्रक्रिया वर्षभर उपलब्ध असते, आणि विरामाच्या काळात नोंदवलेला विवाह हंगामाच्या मध्यात नोंदवलेल्या विवाहाइतकाच वैध असतो.

काही कुटुंबे हे मुद्दाम असेच करतात - सोयीच्या वेळी नोंदणी करून टाकतात (सहसा विशेष विवाह कायद्याखाली कोर्ट मॅरेज, ज्यात विवाह अधिकाऱ्याला ३० दिवस आधी नोटीस द्यावी लागते) आणि पाहुणे व विधींसह सोहळा नंतर, हंगामात, योग्य मुहूर्तावर करतात. काही कुटुंबे कायदेशीर आणि धार्मिक पाऊल एकत्रच ठेवणे पसंत करतात. दोन्ही सर्रास घडते आणि दोन्हीचे समर्थन करत बसण्याची गरज नाही. आधी नोंदणी करण्याचा मार्ग विचारात असेल तर महाराष्ट्रातील कोर्ट मॅरेज या लेखात प्रक्रिया सविस्तर दिली आहे.

ही सर्वसाधारण माहिती आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. अटी, कागदपत्रे आणि मुदती बदलत असतात, त्यामुळे नियोजन करण्यापूर्वी संबंधित निबंधक कार्यालयाकडून किंवा वकिलाकडून सध्याची स्थिती तपासून घ्या.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

२०२७ मध्ये चातुर्मास कधी आहे?

२०२७ चा चातुर्मास देवशयनी (आषाढी) एकादशीला, १४ जुलैला सुरू होतो आणि प्रबोधिनी (कार्तिकी) एकादशीला, १० नोव्हेंबरला संपतो. २०२६ मध्ये तो २५ जुलै ते २० नोव्हेंबर होता.

चातुर्मासात कायदेशीररीत्या लग्न होऊ शकते का?

होय. पारंपरिक कालचक्र ही धार्मिक आणि सामाजिक प्रथा आहे, कायदेशीर बंधन नाही. विवाह वर्षभरात कधीही लावता येतो आणि नोंदवता येतो. हा विराम रूढीचा आहे, कायद्याचा नाही.

आषाढ महिनाच का टाळला जातो?

आषाढ महिन्यातील आषाढी एकादशीपासूनच चातुर्मासाचा विराम सुरू होतो, त्यामुळे आषाढाचा उत्तरार्ध शुभकार्ये न करण्याच्या काळातच येतो. शिवाय आषाढ हा पावसाचा जोर आणि पेरणीच्या कामाचा उच्चांक असतो - परंपरेच्या बरोबरीने चालणारा हाच तो व्यावहारिक थर.

अक्षय्य तृतीया म्हणजे काय?

अक्षय्य तृतीया हा वैशाख महिन्यातील, साधारण एप्रिल-मेमध्ये येणारा दिवस. परंपरा त्याला स्वतःच शुभ मानते. अनेक कुटुंबे वेगळा मुहूर्त न काढताही तो दिवस लग्न, खरेदी आणि नव्या सुरुवातीसाठी योग्य मानतात, आणि महाराष्ट्रात त्या दिवशी बरीच लग्ने होतात. इथेही घराघरांत फरक असतो, आणि अनेक जण तो दिवस कुंडल्यांशी जुळतो का हे गुरुजींकडून तपासूनच घेतात.

सर्वच मराठी कुटुंबे हे कालचक्र पाळतात का?

नाही, आणि तसे म्हणणे चुकीचे ठरेल. पाळणूक समाजानुसार, प्रदेशानुसार आणि घरानुसार बदलते. काही कुटुंबे पौषाच्या विरामासह संपूर्ण पारंपरिक कालचक्र पाळतात. काही चातुर्मास पाळतात पण लहान विरामांबाबत लवचिक असतात. बाहेरगावाहून नातेवाईक येणारी शहरी कुटुंबे कधी व्यावहारिक कारणांसाठी थोडी तडजोड करतात. प्रादेशिक पंचांगांतही गणनेत फरक असतो. महत्त्वाचे एवढेच की, दोन्ही कुटुंबे मिळून कशाला तयार आहेत.

हंगामाबाहेरचे लग्न अशुभ मानले जाते का?

याबाबत मते वेगवेगळी आहेत. पारंपरिक कालचक्र काटेकोरपणे पाळणारी कुटुंबे विरामाच्या काळात मुख्य विधी करणार नाहीत आणि त्यांच्या दृष्टीने ते महत्त्वाचेच असते. इतरांच्या मते दोन्ही कुटुंबांच्या संमतीने आणि आशीर्वादाने झालेला विवाह केव्हाही झाला तरी योग्यच असतो, आणि पुढे सोयीच्या वेळी पूजा करून घेता येते. यावर तत्त्वचर्चा करत बसण्यापेक्षा दोन्ही बाजूंच्या वडीलधाऱ्यांशी हा विषय लवकर बोलून घ्या, म्हणजे तारीख अर्धवट ठरण्याच्या खूप आधीच निर्णय झालेला असेल.

चातुर्मासाच्या मध्यावर स्थळ जुळले आहे. आता काय करावे?

सोहळा सोडून बाकी सगळे करा. भेटी, कुंडली जुळवणे आणि खात्री करून घेणे पूर्ण करा, दोन्ही कुटुंबांना महत्त्वाच्या असलेल्या गोष्टींवर एकमत करा, गुरुजींची परवानगी असेल तर साखरपुडा उरकून घ्या, आणि तुळशी विवाहानंतरच्या पहिल्या चांगल्या टप्प्यातील तारखेसाठी कार्यालय बुक करा. हंगाम सुरू झाल्यावर शोध सुरू करणाऱ्या बहुतेक कुटुंबांच्या तुम्ही खूप पुढे असाल.

अडथळा वाटणारा हा चार महिन्यांचा खंड म्हणजे खरे तर वर्षात मुद्दाम ठेवलेली तयारीची खिडकी आहे. परंपरा सांगते की या काळात सोहळे होत नाहीत, आणि जुने शेतीचे वर्षही तेच सांगत होते. मात्र कुटुंबाने हातावर हात ठेवून बसावे असे दोघांपैकी कोणीच सांगत नाही. या कालचक्राची रचना समजून घ्या, तुमच्या तारखांसाठी सर्वसाधारण नियमावर विसंबून न राहता तुमच्या गुरुजींना विचारा, आणि विरामाच्या काळात बाकी सगळी तयारी पूर्ण करा. मग लग्न पहिल्याच चांगल्या मुहूर्तावर, तुम्ही स्वतः निवडलेल्या जागी आणि नीट वेळ देऊन जुळवलेल्या स्थळासोबत होईल.

हेही वाचा

अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?

विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: