आगरी कोळी लग्न परंपरा - हळद, धवले आणि स्थळ पाहताना काय तपासावे

आगरी आणि कोळी हे कोकण किनारपट्टीवरचे दोन वेगळे समाज. त्यांच्या लग्नातील धवलारीण व धवले, हळद, नाच-गाणी, आणि आगरी कोळी स्थळ पाहताना कुटुंबे काय तपासतात.

१० नोव्हेंबर, २०२६१० मिनिट वाचन

Raj Patil · संस्थापक, विवाह स्वप्न

राज पाटील हे विवाह स्वप्नचे संस्थापक आहेत. ते स्थळ जुळवणी, प्रभावी मॅट्रिमोनी प्रोफाइल आणि महाराष्ट्रीय विवाह परंपरांविषयी लिहितात.

Read this article in English

आगरी आणि कोळी हे कोकण किनारपट्टीवरचे दोन वेगळे समाज आहेत, एक नव्हे. आगरी कोळी स्थळ पाहताना सुरुवात म्हणूनच प्रत्येक कुटुंब कोणत्या समाजाचे आहे हे जाणण्यापासून होते. दोन्ही समाजांच्या लग्नांना स्वतःच्या रीती आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरनुसार आगरी लग्न साखरपुड्यापासून सुरू होते आणि त्यात जवळपास चाळीस विधी असतात. हे सगळे विधी धवलारीण नावाची स्त्री पार पाडते, आणि प्रत्येक विधीला ती एक गीत म्हणते, त्याला धवले म्हणतात. आगरी कुटुंबांची मुळे ठाणे, रायगड आणि मुंबईच्या उपनगरांतील मिठागरे, भातशेती आणि वाड्यांमध्ये आहेत. किनाऱ्यावरचे कोळी, म्हणजे सोनकोळी, मासेमारी करणारी कुटुंबे आहेत; ती रत्नागिरी जिल्ह्यापासून उत्तरेला अर्नाळ्यापर्यंतच्या किनाऱ्यावर आणि खुद्द मुंबईत मोठ्या संख्येने राहतात. गाव, घराणे आणि पिढीनुसार चालीरीती बदलतात. त्यामुळे खालची माहिती मार्गदर्शक समजा, आणि आपल्या घरात हे कसे होते ते घरातल्या वडीलधाऱ्यांना विचारा.

आगरी आणि कोळी: दोन वेगळे समाज

बातम्यांच्या मथळ्यांत आणि स्थळांच्या शोधात ही दोन नावे अनेकदा एकत्र येतात, पण तो एक समाज नव्हे. महाराष्ट्र शासनाच्या Maharashtra: Land and Its People या गॅझेटियरमध्ये दोघांच्या स्वतंत्र नोंदी आहेत - इतिहास वेगळा, व्यवसाय वेगळा, देवही काही वेगळे.

आगरी

कुठे. गॅझेटियरनुसार आगरी समाज ठाणे व रायगड जिल्ह्यांत आणि मुंबईच्या उपनगरांत राहतो. दास किंवा कराड आगरी हा एक पोटगट पालघर व अलिबाग तालुक्यांत असल्याची नोंद आहे.
नाव. "आगर" म्हणजे जिथे मीठ तयार होते ती जागा, आणि नारळी-पोफळीच्या बागांचे गावही. आगरी मिठागरांत काम करणारे म्हणून नोंदलेले आहेत. त्यांना खारपटे किंवा आगरे कुणबी अशीही नावे आहेत.
पोटगट. गॅझेटियरमध्ये मिठागरी, ढोल आगरी आणि दास आगरी असे गट दिले आहेत. ढोल आगरी हे नाव एका लोककथेशी जोडलेले आहे - आगरी पूर्वी दरबारात वादक होते, अशी ती कथा. आजही काही आगरी वादनाचा व्यवसाय करतात, असेही गॅझेटियर सांगते.
व्यवसाय, तेव्हा आणि आता. आज फार थोडे आगरी मीठ तयार करतात. बहुतेक शेती करतात, आणि खाऱ्या जमिनीतही भाताचे पीक घेण्यात ते तरबेज आहेत, असे गॅझेटियर खास नमूद करते. शिक्षणामुळे अनेक आगरी नोकरदार वर्गात गेल्याचेही त्यात म्हटले आहे.
देव आणि सण. खंडोबा, बहिरी, भवानी, म्हसोबा आणि मारुती. गणेशोत्सव आणि होळी हे वर्षातले मोठे सण.

कोळी

"कोळी" हे जास्त व्यापक नाव आहे. गॅझेटियर त्याखाली अनेक गट मोजते: कोकण किनाऱ्यावर मासेमारी करणारे सोनकोळी, आणि सह्याद्री-सातपुड्याच्या डोंगरांत राहणारे महादेव (डोंगर) कोळी, मल्हार कोळी व ढोर कोळी. डोंगरातल्या गटांच्या चालीरीती वेगळ्या आहेत - उदाहरणार्थ मराठी विश्वकोश सांगतो की महादेव कोळ्यांच्या लग्नात धवलारीण नसते. या लेखात "कोळी" म्हणजे किनाऱ्यावरचे सोनकोळी.

कुठे. गॅझेटियरनुसार सोनकोळी समाज रत्नागिरी जिल्ह्यातील हर्णे बंदरापासून अर्नाळ्यापर्यंत कोकण किनाऱ्यावर पसरलेला आहे. विश्वकोश सांगतो की मुंबई शहरात आणि किनाऱ्याच्या काही भागांत ते मोठ्या संख्येने आहेत. मुंबईत त्यांच्या जुन्या वस्त्या म्हणजे कोळीवाडे. PARI च्या २०२१ च्या वृत्तात २०१० च्या सागरी मत्स्य जनगणनेच्या आधारे एकट्या कुलाबा कोळीवाड्यात ८०० कुटुंबे असल्याचे म्हटले आहे. त्याच वृत्तात माझगावच्या कोळीवाड्याचाही उल्लेख आहे.
व्यवसाय. मासेमारी. मासळीची निवड, सुकवणे आणि विक्री स्त्रिया करतात, असे गॅझेटियर नोंदवते.
देव आणि सण. जेजुरीचा खंडोबा आणि कार्ल्याची एकवीरा देवी ही मुख्य दैवते. नारळी पौर्णिमेला समुद्राला नारळ अर्पण करून मगच मासेमारीला सुरुवात होते. माघी पौर्णिमा आणि नवरात्रही मोठ्या उत्साहात साजरे होतात.
घरातली स्त्री. सोनकोळी स्त्रिया घराची सगळी जबाबदारी सांभाळतात आणि समाजात त्यांना मानाचे स्थान आहे, अशी विश्वकोशात नोंद आहे.

मग दोघांची नावे एकत्र का घेतली जातात?

दोघांचा किनारा एक, आणि खंडोबा दोघांचाही देव. जुन्या लेखकांनी तर याहून पुढे जाऊन दोघांना एकाच गटात टाकले होते: १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे की मॅकिन्टॉश आणि विल्सन या आधीच्या लेखकांनी आगऱ्यांना कोळ्यांमध्ये गणले होते, आणि विश्वकोशातील कोळी नोंदीत डॉ. विल्सन यांनी दिलेल्या कोळ्यांच्या शाखांमध्ये "आग्री" हे नाव आहे. आजचे राज्य गॅझेटियर मात्र दोघांना वेगळे समाज मानते. स्थळ पाहताना आदराची सुरुवात एवढीच - समोरचे कुटुंब स्वतःला काय म्हणवते ते त्यांनाच विचारा.

आगरी लग्न: विधींचा पारंपरिक क्रम

गॅझेटियरमधील आगरी नोंदीत लग्नाचा आराखडा दिला आहे. हे पूर्वी कसे होत असे त्याचे वर्णन आहे; आज कुटुंबे यातले कमी-जास्त पाळतात.

लग्नसराई. लग्ने मुख्यतः मार्गशीर्ष (नोव्हेंबर-डिसेंबर) आणि वैशाख (एप्रिल-मे) महिन्यांत होत - सुगीनंतर, कणगी धान्याने भरलेल्या असताना.
सुरुवात. लग्नाची सुरुवात साखरपुड्याने होते.
जवळपास चाळीस विधी. हे विधी धवलारीण या स्त्री-पुरोहिताच्या देखरेखीखाली होतात, आणि प्रत्येक विधीचे स्वतःचे गीत असते - धवले.
ब्राह्मणाचे काम. ब्राह्मण पुरोहिताला फक्त दोन विधींसाठी बोलावले जाई: मांडवदेवतेची स्थापना, आणि वधू-वरांनी एकमेकांना हार घालणे.
सासरी जाण्याची मिरवणूक. नवी नवरी सासरी जाते ती एका मिरवणुकीने; गॅझेटियर तिला Vavsa म्हणते.
पहिल्या बाळंतपणानंतरचे स्वागत. पहिल्या बाळंतपणानंतर ती सासरी परत येते तेव्हा तिचे थाटात स्वागत होते; गॅझेटियर या समारंभाला Panvet म्हणते. ही मिरवणूक आणि हे स्वागत हे आगरी विवाहित स्त्रीच्या आयुष्यातले दोन आनंदाचे प्रसंग, असे गॅझेटियर म्हणते.

यातल्या अनेक विधींची इतर मराठी लग्नांतही रूपे दिसतात. नेहमीचा क्रम मराठी लग्नविधी या लेखात आहे.

आगरी हळद: हळद, वडे आणि आंघोळ

बहुतेक मराठी लग्नांत हळद हा सगळ्यात दंगामस्तीचा, आनंदाचा दिवस असतो, आणि आगरी-कोळी घरांत धवले ज्या विधींना गायले जातात त्यांपैकी तो एक आहे. पुढारीच्या मार्च २०२६ च्या वृत्तात साखरपुड्यापासून पुढे ही गीते कोणकोणत्या वेळी गायली जातात ते दिले आहे:

वर-वधूला हळद लावताना;
लग्नासाठी "तळणावर" वडे काढताना;
वर-वधूच्या आंघोळीच्या वेळी;
त्यांना बाशिंग बांधून सजवताना.

पनवेलहून आलेल्या सकाळच्या ऑक्टोबर २०२६ च्या वृत्तानुसार धवलारणीचे काम हळदीपासून लग्नापर्यंत, आणि वरात घरी पोहोचेपर्यंत चालते.

हळदीतले संगीत मात्र बदलले आहे. डीजे-संगीताच्या वाढत्या प्रचलनामुळे धवल्यांची परंपरा मागे पडण्याची भीती असल्याचे पुढारीचे तेच वृत्त सांगते. हळदीचे संगीत, पाहुण्यांची यादी आणि थाट किती हे दोन्ही घरे आपसात ठरवतात, त्यामुळे ते आधीच बोलून घ्या.

धवले आणि धवलारीण

हे शब्द काही वेगवेगळ्या रूपांत लिहिलेले दिसतात. गॅझेटियर Dhavalarini आणि Dhavale असे लिहिते. मराठी वृत्तपत्रे गाणाऱ्या स्त्रीसाठी धवलारीण किंवा धवलारीन आणि गीतांसाठी "धवला गीते" असे शब्द वापरतात.

धवलारीण काय करते. गॅझेटियरनुसार ती आगरी लग्नाची स्त्री-पुरोहित आहे. विधी तीच पार पाडते आणि प्रत्येक विधीचे गीत तीच म्हणते.
आजची धवलारीण. सकाळच्या वृत्तानुसार धवलारणी शक्यतो ५० ते ७० वयोगटातील स्त्रिया असतात. त्याच वृत्तात डोंबिवलीच्या अवनी पाटील यांची ओळख आहे - त्या स्थापत्य अभियंता आहेत, लग्नांत धवला गीते गातात आणि त्यासाठी समाजमाध्यमांवर त्यांचे मोठे चाहते आहेत.
गाणाऱ्या कमी. ही परंपरा जपणाऱ्या धवलारणी आता हाताच्या बोटावर मोजण्याइतक्या उरल्या आहेत, असे पुढारीचे वृत्त सांगते. २०२६ च्या जागतिक महिला दिनानिमित्त नवी मुंबईत झालेल्या धवल गीत स्पर्धेचे ते दुसरे वर्ष होते; भिवंडीच्या शानुबाई जोशी यांनी प्रथम क्रमांक पटकावला.
जुना शब्द. विश्वकोशाच्या प्राचीन मराठी साहित्यावरील नोंदीत महदंबेच्या धवळ्यांचे वर्णन आहे. महदंबा ही मराठीतील पहिली कवयित्री मानली जाते. तिचे धवळे (सुमारे १२८६) लग्नप्रसंगी वराला उद्देशून म्हणायची गीते आहेत, आणि श्रीकृष्ण-रुक्मिणी विवाहावरची ती मराठीतील पहिली रचना होय.
धवलेरी. विश्वकोशाच्या "लोकगीते" या नोंदीत काही आदिवासी समाजांत लग्न लावणाऱ्या स्त्री-पुरोहितासाठी "धवलेरी" हा शब्द आहे. तिथेही ती जी गीते गाते, ती धवळे विवाहविधीच्या मंत्रांचे काम करतात.

नाच आणि वाद्ये

गॅझेटियरमध्ये दोन्ही समाजांच्या नृत्यपरंपरांची नोंद आहे - पण सणांची नृत्ये म्हणून, लग्नातली प्रथा म्हणून नव्हे:

कोळी नृत्य. महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक संस्कृतींवरील गॅझेटियरच्या प्रकरणात सोनकोळ्यांचे कोळी नृत्य कोकणातील प्रमुख लोकनृत्यांत गणले आहे. कोळी गाणी आणि नाच फार लोकप्रिय आहेत, असे कोळी नोंदीतही म्हटले आहे.
आगरी नृत्य. त्याच प्रकरणात आगरी व कुणबी समाजाचे गौरी-गणपती नृत्य दिले आहे. आगरी नोंदीत गणपतीचा नाच आणि होळीचा नाच हा आगऱ्यांचा मोलाचा सांस्कृतिक वारसा म्हटला आहे.
वादक. वर सांगितल्याप्रमाणे ढोल आगरी हे नाव वादनाच्या परंपरेकडे बोट दाखवते, आणि आजही काही आगरी वादक आहेत.

आजच्या हळदीत किंवा वरातीत कोणता बँड किंवा डीजे वाजतो, हा प्रत्येक कुटुंबाचा निर्णय. एकाच ठरलेल्या बँड-परंपरेची विश्वासार्ह लेखी नोंद आम्हाला सापडली नाही, म्हणून आम्ही तिचे वर्णन इथे करत नाही.

कोळी लग्न आणि समुद्र

कोळ्यांचे आयुष्य समुद्राशी बांधलेले, आणि लग्नातल्या काही चालीरीतीही. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे की सोनकोळी लग्नात नवरीच्या उजव्या हातासाठीच्या काचेच्या बांगड्या मंत्रून समुद्रात टाकल्या जात आणि नवऱ्याचे रक्षण कर, असे समुद्राला विनवले जाई. त्या हातात ती चांदीच्या बांगड्या घालत असे. ही नोंद १४० वर्षांहून जुनी आहे, आणि आज घरे ही प्रथा पाळतीलच असे नाही.

कोळ्यांचे वर्षही समुद्रच ठरवतो. मासेमारी सुरू होण्याआधी समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची नारळी पौर्णिमा हा वर्षातला मोठा दिवस, आणि कार्ल्याची एकवीरा व जेजुरीचा खंडोबा ही समाजाची मुख्य दैवते.

आगरी कोळी वधू-वर: स्थळ पाहताना कुटुंबे काय तपासतात

यादीचा बहुतेक भाग कोणतेही मराठी कुटुंब तपासते तसाच आहे. किनारपट्टीवर काही मुद्द्यांना जास्त वजन असते.

समाज आणि पोटगट. आगरी की कोळी, आणि त्यातही कोणता गट. आडनाव किंवा गावावरून अंदाज बांधण्यापेक्षा कुटुंब स्वतःचे वर्णन कसे करते ते विचारा.
कुळ आणि आडनाव. गॅझेटियरनुसार आगरी समाज बहिर्विवाही कुळांमध्ये विभागलेला आहे आणि कुळांची नावेच आडनावे म्हणून वापरली जातात - म्हात्रे, ठाकूर, मोरे, मोकल, पाटील, धुमाळ, दांडेकर, पिंगळे, राऊत, नाईक इत्यादी. बहिर्विवाही म्हणजे आपल्याच कुळात लग्न परंपरेने टाळले जाते, त्यामुळे घरे हे लवकर विचारतात. असा प्रश्न का विचारला जातो हे गोत्र आणि देवक या लेखात आहे.
मामाची मुलगी. आगऱ्यांसाठी गॅझेटियर आणि सोनकोळ्यांसाठी विश्वकोश, दोन्हीकडे मामाच्या मुलीशी लग्न होऊ शकते अशी नोंद आहे. आज काही घरे असे स्थळ आनंदाने स्वीकारतात, काही नाही - त्यामुळे हा मुद्दा स्पष्ट आणि लवकर बोलून घ्या.
कुलदैवत आणि कुलस्वामिनी. एकवीरा, खंडोबा, बहिरी, भवानी किंवा अन्य दैवत. सविस्तर कुलदैवत या लेखात.
मूळ गाव, पाडा किंवा कोळीवाडा. गॅझेटियरनुसार मोठे आगरी गाव पाड्यांमध्ये विभागलेले असते, आणि एका पाड्यात एकाच आडनावाची २५ ते ४० कुटुंबे राहतात. घराचे गाव आणि पाडा, किंवा मुंबईतला कोळीवाडा, यावरून समोरच्या बाजूला मुळे आणि नातेवाईक कुठे आहेत ते कळते.
पुनर्विवाह. आगऱ्यांत घटस्फोट आणि विधवाविवाहाला मान्यता आहे - मात्र दिवंगत पतीच्या घराण्यात नाही - असे गॅझेटियर सांगते, आणि सोनकोळ्यांत विधवाविवाह व सोडचिठ्ठीची प्रथा असल्याचे विश्वकोश सांगतो. दोन्ही समाजांत पुनर्विवाह नवा नाही, पण प्रत्येक घराचे स्वतःचे मत असते.
काम आणि जोडपे कुठे राहणार. मासेमारी, शेती, मुंबई-नवी मुंबईतली नोकरी, घरचा व्यवसाय. जोडपे गावी राहणार की शहरात, हाच अनेकदा खरा प्रश्न असतो.
लग्न कसे करायचे. धवलारणीला बोलवायचे का, कोणते विधी ठेवायचे, कोणत्या महिन्यात. हे हळदीच्या सकाळी ठरवण्यापेक्षा काही आठवडे आधी ठरवणे सोपे.

बायोडाटामध्ये काय लिहावे

आगरी किंवा कोळी घराचा बायोडाटा वरच्या यादीतली बहुतेक उत्तरे पहिल्या फोनआधीच देऊ शकतो. आमच्या मोफत बायोडाटा मेकरमध्ये गोत्र, देवक, कुळ, कुलदैवत, कुलस्वामिनी, मामा, काका, आत्या, मावशी, नातेवाईक (आडनावे) आणि मूळ गाव यांच्या ओळी आहेत. नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत त्यात आगरी किंवा कोळी असा वेगळा नमुना नाही; "सर्वसाधारण" नमुन्यापासून सुरुवात करा आणि हव्या त्या ओळी दाखवा. कुळ, देवक, काका, आत्या, मावशी आणि नातेवाईकांची आडनावे या ओळी सुरुवातीला लपलेल्या असतात, आणि प्रत्येकी एका क्लिकने त्या दिसू लागतात.

भरायला उपयोगी ओळी:

पूर्ण नाव व आडनाव, आणि घरात कुळ सांगत असतील तर कुळ;
कुलदैवत किंवा कुलस्वामिनी - उदा. एकवीरा किंवा खंडोबा;
मूळ गाव व तालुका, आणि पाडा किंवा कोळीवाडा;
मामाचे नाव आणि गाव;
नातेवाईकांची आडनावे, म्हणजे समोरच्या घराला ओळखीची माणसे शोधता येतात.

हा मेकर पूर्ण मोफत आहे - नोंदणी नाही, वॉटरमार्क नाही. मराठी किंवा इंग्रजी बायोडाटा PDF, Word किंवा JPEG मध्ये मिळतो, आणि तुम्ही भरलेली माहिती तुमच्या ब्राउझरमध्येच राहते. बाकीच्या पानासाठी लग्नाचा बायोडाटा हा लेख पाहा.

विवाह स्वप्नवर आगरी-कोळी स्थळ कसे शोधावे

नोव्हेंबर २०२६ पर्यंत विवाह स्वप्नवर शोध असा चालतो:

समाजाच्या पानापासून सुरुवात करा. आगरी कोळी विवाह हे या कुटुंबांसाठीचे पान आहे.
समाज निवडा. सदस्यांच्या शोधातील "समाज / जात" या निवडीत आगरी आणि कोळी वेगवेगळे दिसतात. कोळीखाली कोळी महादेव, कोळी पटेल आणि मांगेला हेही आहेत. तुमच्या घराला दोन्ही समाज चालत असतील तर दोन्ही निवडा.
ठिकाण जोडा. "राज्य" आणि "शहर" या निवडी ती व्यक्ती सध्या कुठे राहते त्यानुसार चालतात. वय, उंची, धर्म, वैवाहिक स्थिती आणि फोटोसारख्या या निवडीही मोफत आहेत. शिक्षण, व्यवसाय, उत्पन्न, आहार, मांगलिक, मातृभाषा आणि फक्त पडताळणी झालेली प्रोफाइल या "आणखी निवड" मधल्या निवडी सदस्यतेसोबत मिळतात.
"तुमच्यासाठी" पाहा. इथे अशी प्रोफाइल दिसतात जी तुमच्या अपेक्षांत बसतात आणि ज्यांच्या अपेक्षांत तुम्ही बसता. जोडीदाराच्या अपेक्षांमध्ये मूळ जिल्हे आणि मूळ तालुकेही देता येतात, त्यामुळे रायगड किंवा पालघरमधली मुळे हवी असतील तर तिथे तसे लिहा.
प्रोफाइल आधी वाचली जातात. इतर कोणाला दिसण्यापूर्वी आमची टीम प्रत्येक प्रोफाइल वाचते.

मुंबई परिसरातील कुटुंबे मुंबई, नवी मुंबई किंवा ठाणे या पानांपासूनही सुरुवात करू शकतात. किनाऱ्यावर खाली दक्षिणेकडे मुळे असलेल्या घरांसाठी रत्नागिरी पान आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

आगरी आणि कोळी एकच समाज आहेत का? नाही. हे कोकण किनाऱ्यावरचे दोन वेगळे समाज आहेत आणि राज्य गॅझेटियरमध्ये दोघांच्या स्वतंत्र नोंदी आहेत. आगरी परंपरेने ठाणे, रायगड व मुंबईच्या उपनगरांतले मीठ तयार करणारे, शेतकरी आणि बागायतदार; किनाऱ्यावरचे कोळी, म्हणजे सोनकोळी, किनाऱ्यावर आणि मुंबईच्या कोळीवाड्यांत राहणारी मासेमार कुटुंबे.

धवलारीण म्हणजे कोण? पारंपरिक आगरी लग्नात विधी पार पाडणारी आणि प्रत्येक विधीचे धवले गाणारी स्त्री. गॅझेटियर तिला स्त्री-पुरोहित म्हणते. मराठी वृत्तपत्रांनुसार आज धवलारणी थोड्याच उरल्या आहेत, आणि त्या शक्यतो ५० ते ७० वयोगटातील असतात.

धवले म्हणजे काय? लग्नगीते - प्रत्येक विधीचे एक - साखरपुडा आणि हळदीपासून वरातीपर्यंत गायली जाणारी. हा शब्द मराठीत जुना आहे: महदंबेचे सुमारे १२८६ मधील धवळे ही वराला उद्देशून म्हणायची गीते आहेत.

आगरी आणि कोळी कुटुंबे कोणत्या देवांना भजतात? गॅझेटियर आगऱ्यांसाठी खंडोबा, बहिरी, भवानी, म्हसोबा आणि मारुती, आणि सोनकोळ्यांसाठी जेजुरीचा खंडोबा व कार्ल्याची एकवीरा ही मुख्य दैवते सांगते. प्रत्येक घराचे कुलदैवत वेगळे असू शकते, म्हणून विचारून घ्या.

आगरी लग्ने परंपरेने कधी होत? गॅझेटियरनुसार मुख्यतः मार्गशीर्ष (नोव्हेंबर-डिसेंबर) आणि वैशाख (एप्रिल-मे) महिन्यांत, सुगीनंतर. महाराष्ट्रातले लग्नाचे वर्ष कसे चालते ते महाराष्ट्रातील लग्नसराई या लेखात आहे.

हेही वाचा

अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?

विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे: