दोन्ही घरांची भेट झालेली असते, फोटो आवडलेला असतो, शिक्षण जुळलेले असते, मुलगा-मुलगी दोनदा बोललेले असतात आणि दोघांचीही हरकत नसते. आणि मग फोनवर कुणीतरी विचारते - "कुणबी की मराठा?" - आणि क्षणभर सगळे गप्प होतात. कुणाचे ठाम मत आहे म्हणून नव्हे, तर या उत्तरावर नेमके काय अवलंबून आहे हे कुणालाच नीट सांगता येत नाही म्हणून. हा लेख नेमका त्याच प्रश्नाविषयी आहे, आणि तो पूर्णपणे स्थळाच्या व घराच्या रीतिरिवाजांच्या संदर्भातच ठेवला आहे.
प्रामाणिक थोडक्यात उत्तर
स्थळाची बोलणी करणाऱ्या बहुतेक मराठी कुटुंबांसाठी प्रामाणिक उत्तर एवढेच आहे - कुणबी आणि मराठा या ओळखी बऱ्याच अंशी एकमेकांत मिसळलेल्या आहेत, आणि त्यांच्यात फरकांपेक्षा समान गोष्टी कितीतरी जास्त आहेत.
- भाषा एक, प्रदेश एक, सामाजिक जगही बहुतांशी एकच. दोन्ही महाराष्ट्रभर पसरलेले मराठी भाषिक समाज आहेत - तेच जिल्हे, अनेकदा तीच गावे, तोच स्वयंपाक आणि तोच सणांचा कालनिर्णय.
- देवता व कुळाच्या प्रथा समान. कुलदैवतांची यादी तीच येते - जेजुरीचा खंडोबा, तुळजापूरची भवानी, ज्योतिबा, माहूरची रेणुका, भैरवनाथ, पंढरीचा विठ्ठल - आणि देवकाची प्रथा दोन्हीकडे पाळली जाते.
- लग्नविधी जवळपास तंतोतंत सारखे. एकाच तालुक्यातले कुणबी घरातले लग्न आणि मराठा घरातले लग्न पाहुण्याला वेगळे वाटत नाही, विधींचा क्रमही तोच असतो.
- राज्याच्या मोठ्या भागांत पिढ्यानपिढ्या सोयरीक झालेली आहे. अनेक जिल्ह्यांत ही घरे एकमेकांत लग्ने करत आली आहेत आणि आजही करतात, आणि ते कुणाला वेगळे स्थळ वाटत नाही.
लोक जो फरक सांगतात तो मुख्यतः पारंपरिक व्यवसायाच्या वर्णनाचा आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या शब्दवापराचा आहे, कुठली ठाशीव व सर्वमान्य रेषा नाही. आणि हेही स्पष्ट सांगायला हवे - इतिहासकार, लेखक आणि स्वतः समाजातील माणसे या नात्याचे वर्णन वेगवेगळ्या पद्धतीने करतात. काही जण या दोन नावांना साधारण एकाच शेतकरी समाजाला लावलेली दोन वेगळी नावे मानतात; काही जण या व्यापक समूहात काही विशिष्ट कुळरेषांनी आपली स्वतंत्र ओळख जपली आहे असे मानतात. ही दोन्ही मते आपापली घरे नीट ओळखणाऱ्या माणसांनी प्रामाणिकपणे मांडलेली आहेत. या प्रश्नाचे एकच निश्चित व सर्वमान्य उत्तर आहे असे जो कुणी सांगतो, तो उपलब्ध माहितीच्या पलीकडे जाऊन बोलत असतो.
हा लेख पूर्णपणे विवाह आणि कौटुंबिक रीतिरिवाजांपुरता आहे. शासकीय वर्गीकरण, दाखले किंवा सरकारी नोंदी हा पूर्णपणे वेगळा विषय आहे, स्थळाच्या बोलण्यात तो येत नाही, आणि इथले काहीही त्याविषयीचा सल्ला म्हणून वाचू नये.
हे शब्द कुठून आले
दोन्ही शब्द जुने आहेत, दोघांचेही अर्थ काळानुसार बदलत गेले आहेत, आणि दोघांचीही एकच स्वच्छ व्याख्या नाही. त्यामुळे ठामपणे जेवढे सांगता येते तेवढेच, आणि आवश्यक ती सावधगिरी ठेवूनच, इथे मांडले आहे.
- कुणबी हा शब्द फार पूर्वीपासून शेती करणाऱ्या समाजांशी जोडलेला आहे. महाराष्ट्रभर हा शब्द परंपरेने ज्यांचा व्यवसाय शेती व जमीन कसणे होता अशा कुटुंबांसाठी वापरला जात आला आहे. देश, विदर्भ आणि कोकण अशा सर्व भागांतील जुन्या मराठी वापरात तो याच अर्थाने येतो, आणि तो नेहमीच एका घट्ट व्याख्येच्या गटाऐवजी एका फार मोठ्या व आतून विविध समूहाला लागू होत आला आहे.
- मराठा या शब्दाला एकापेक्षा अधिक अर्थ आहेत. कधी हा शब्द व्यापक अर्थाने वापरला गेला आहे - या प्रदेशातील मराठी भाषिक लोकांची प्रादेशिक ओळख म्हणून. तर कधी अधिक मर्यादित अर्थाने - कुळ, देवक व कुळनावाने ओळखल्या जाणाऱ्या ठराविक वंशरेषांसाठी. हे दोन्ही वापर आढळतात आणि आजही ऐकू येतात. त्यामुळेच वेगवेगळ्या संभाषणांत एकाच शब्दाचा अर्थ थोडा वेगळा असतो.
- या दोन वर्णनांमध्ये कधीही कडक भिंत नव्हती. एका वर्णनातून दुसऱ्याकडे जाणे आणि दोहोंत लग्ने होणे ही या ओळखींच्या चालण्याचीच पद्धत राहिली आहे. कुटुंबांचा व्यवसाय बदलतो, जिल्हा बदलतो, आणि वेगवेगळ्या पिढ्या स्वतःचे वर्णन वेगळ्या शब्दांत करतात.
- ठोस कालक्रम सांगण्याच्या जागी बहुतेक दावे फसतात. एक शब्द नेमका कधी दुसरा झाला याच्या तारखा किंवा उगमाची सुबक गोष्ट जो कुणी सांगतो, तो उपलब्ध साधने पेलू शकतील त्यापेक्षा बरेच पुढे जातो. अशी वर्णने अनेक कथनांपैकी एक म्हणूनच घ्यावीत.
यात एक दावा दोन्ही दिशांनी ऐकू येतो - की यांपैकी एक दुसऱ्यापेक्षा कुठल्यातरी अर्थाने "वरचा" आहे. तो दावा हा लेख ना पुन्हा सांगणार आहे, ना त्याची तपासणी करणार आहे. स्थळाच्या दृष्टीने ती उपयोगी माहिती नाही, आणि प्रत्यक्षात ज्या कुटुंबांची सोयरीक सहज जुळते ती हा मुद्दा कधी काढतच नाहीत.
कुठल्याही सर्वसाधारण नियमापेक्षा प्रादेशिक फरक मोठा
समोरच्या कुटुंबाशी फोनवर बोलताना खरा उपयोग होतो तो या भागाचा. राज्यभर लागू होणारा एक नियम नाही, कारण शब्दवापर खरोखरच प्रदेशानुसार बदलतो.
- पश्चिम महाराष्ट्र. पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर पट्ट्यात कुळ व घराण्याची ओळख तपशिलात बोलली जाते, आडनावे विशिष्ट वंशरेषांशी घट्ट जोडलेली असतात, आणि काही घरे स्वतःचे वर्णन नेमकेपणाने करतात.
- विदर्भ. नागपूर, अमरावती, वर्धा व आसपासच्या जिल्ह्यांत कुणबी हे स्वतःचे वर्णन अतिशय सर्रास वापरले जाते आणि स्थळाच्या बोलण्यात त्याला वेगळे वजन नसते. बोलणी इतरत्र होतात तशीच होतात.
- मराठवाडा. छत्रपती संभाजीनगर, लातूर, नांदेड, बीड भागात वापर जिल्ह्यानुसार आणि कधी घरानुसारही बराच बदलतो, आणि दोन्ही शब्द नेहमी ऐकू येतात.
- कोकण. किनारपट्टीवरच्या घरांची आडनावांची पद्धत वेगळी, देवकांच्या याद्या वेगळ्या आणि स्थानिक देवताही वेगळ्या. तिथला शब्दवापर देशावरच्या कुटुंबाच्या अपेक्षेत नेहमीच बसतो असे नाही.
यातून व्यावहारिक निष्कर्ष सरळ निघतो. स्थळात महत्त्वाचे असते ते प्रत्येक कुटुंब स्वतःला कसे समजते व कसे सांगते, सर्वसाधारण नियमानुसार त्याने काय असायला हवे हे नाही. यवतमाळचे घर आणि साताऱ्याचे घर एकाच प्रश्नाला पूर्ण प्रामाणिक उत्तर देऊनही त्यांचे अर्थ थोडे वेगळे असू शकतात. त्यामुळे इंटरनेटला नव्हे, समोरच्या कुटुंबाला विचारा.
लग्नविधींत नेमके काय समान आहे
दोन्ही घरांना दिसण्याइतकी वेगळी लग्ने हवी असतील अशी काळजी वाटत असेल, तर सहसा हाच भाग सर्वात दिलासा देणारा ठरतो.
- देवक. देवक-स्थापनेचा विधी - लग्नाआधी कुळाचे पवित्र प्रतीक, बहुतेकदा ठराविक वृक्षाची पाने किंवा फांदी, आणून स्थापन करणे - कुणबी व मराठा दोन्ही घरांत पाळला जातो. प्रतीके व याद्या या दोन नावांनुसार नव्हे, तर कुळ आणि प्रदेशानुसार जास्त बदलतात. ही प्रथा नेमकी कशी चालते आणि कुटुंबे ती का विचारतात हे गोत्र आणि देवक या लेखात सविस्तर दिले आहे.
- कुलदैवत. कुलदैवताची प्रथा दोन्हीकडे आहे, आणि लग्नानंतर कुलदैवताच्या दर्शनाला जाणे हा दोन्हीकडच्या क्रमातला नेहमीचा भाग आहे.
- गोत्र. जी घरे गोत्र पाहतात ती दोन्हीकडे सारख्याच पद्धतीने पाहतात, आणि सगोत्र स्थळ टाळण्यामागचे कारणही तेच असते.
- विधींचा क्रम. साखरपुडा, हळद, सीमांतपूजन, अंतरपाट व मंगलाष्टके, कन्यादान, सप्तपदी, वरात - क्रम आणि दिवसाचा बाज तोच. जे फरक जाणवतात ते प्रादेशिक व घरागणिक असतात, समाजागणिक नाहीत. संपूर्ण क्रम मराठी लग्नविधींच्या लेखात दिला आहे.
- बायोडाटा. अपेक्षित रकानेही तेच - नाव, जन्मतारीख व वेळ, उंची, शिक्षण, नोकरी, रास व नक्षत्र, गोत्र, देवक, कुळ व कुलदैवत, मूळ गाव, कौटुंबिक माहिती, अपेक्षा. या दोन शब्दांपैकी कुटुंब कोणता वापरते म्हणून त्यात काही जोडले किंवा वगळले जात नाही.
कुणबी-मराठा स्थळात कुटुंबे प्रत्यक्षात काय तपासतात
नावाचा प्रश्न बाजूला ठेवला, तर उरणारी यादी दोन्हीकडे जवळपास तंतोतंत सारखीच आहे - आणि तीच यादी कोणतेही मराठी कुटुंब तपासत असते.
- गोत्र. एकाच वंशरेषेतले स्थळ नको म्हणून विचारले जाते. बायोडाटावरची एक ओळ सहसा हा विषय संपवते.
- देवक. कारण तेच. जी घरे ही प्रथा काटेकोर पाळतात त्यांना प्रतीक कोणते हे जाणून घ्यायचे असते; ज्यांच्याकडे दोन पिढ्या ती पाळली गेलेली नाही ते तसे सांगतात, आणि तेही सामान्य उत्तर आहे.
- कुलदैवत. हे बहुतेकदा माहितीसाठी विचारले जाते, चाळणी म्हणून नाही. कुलदैवत एक असणे हे स्थळ टाळण्याचे कारण नाही - ते कुटुंब कुणाला भजते एवढेच सांगते, दोन घरांचे नाते आहे असे नाही.
- मूळ जिल्हा व गाव. यावरून मुळे कुठली, ओळखीचे कोण निघते आणि दोन्ही घरे व्यवहारात एकमेकांपासून किती लांब आहेत हे कळते.
- कौटुंबिक परिस्थिती व पार्श्वभूमी. व्यवसाय, शेती की नोकरी, भावंडे किती, कोण कुठे राहते, लग्नानंतर जोडपे आई-वडिलांसोबत राहणार का.
- लग्न व नंतरच्या अपेक्षा. खर्च व थाट किती, कोण काय करणार, मुलगी नोकरी चालू ठेवणार का, दोन्ही घरी येणे-जाणे किती.
लक्षात घेण्यासारखे हे की या यादीतल्या एकाही मुद्द्याचे उत्तर कुणबी किंवा मराठा या शब्दाने मिळत नाही. हाच व्यावहारिक मुद्दा आहे. कुटुंबाला जे खरोखर जाणून घ्यायचे असते ते हे नाव क्वचितच सांगते, तर वरची प्रत्येक ओळ ते नेमके सांगते.
हा मुद्दा खरोखर अडचणीचा कधी होतो आणि तेव्हा काय करावे
कधीकधी हा मुद्दा खरोखरच जिवंत असतो, आणि तसे नाही असे भासवण्याने कुणाचा फायदा होत नाही. अडचणीचा नेहमीचा आकार असा - एक घर हा फरक काटेकोर पाळते आणि दुसऱ्या घराने त्याचा कधी विचारच केलेला नसतो. तसेच सोडले तर हे उशिरा बाहेर येते - दोन भेटींनंतर, मुलगा-मुलगी रोज बोलू लागल्यावर, कधी साखरपुड्याची तारीख निघाल्यावर. ती याबाबत बोलण्याची सर्वात वाईट वेळ.
- लवकर आणि सरळ विचारा. पहिल्या-दुसऱ्या बोलण्यातच, मूळ गाव व कौटुंबिक माहितीची देवाणघेवाण चालू असतानाच, आपले घर स्वतःचे वर्णन कसे करते हे सांगून समोरच्या घराचे मत विचारता येते. त्या टप्प्यावर तो साधा प्रश्न वाटतो, वाद वाटत नाही.
- मध्यस्थाला नव्हे, कुटुंबाला विचारा. मध्यस्थ, मेळाव्याची नोंदवही किंवा ओळखीचे कुणी - हे सगळे अंदाज सांगतील. घरात प्रत्यक्ष काय पाळले जाते हे फक्त ते कुटुंबच सांगू शकते.
- मिळालेले उत्तर स्वीकारा. एखाद्या घराला हा फरक महत्त्वाचा वाटत असेल, तर तेच त्यांचे उत्तर आहे आणि त्यावर वाद घालण्यासारखे काही नाही. त्यांना कारण विचारत बसणे किंवा पटवून देण्याचा प्रयत्न करणे यातून घरे बदलत नाहीत आणि शेवट क्वचितच चांगला होतो.
- उशिरा तडजोड करण्यापेक्षा लवकर निर्णय घ्या. दोन्ही बाजू सहज असतील तर विषय मिनिटभरात संपतो आणि पुन्हा कधी निघत नाही. एक बाजू तयार नसेल, तर ते तिसऱ्या महिन्यात कळण्यापेक्षा पहिल्या आठवड्यात कळलेले बरे.
- मुलगा-मुलगी यांना परिस्थिती सांगा. या प्रसंगातला सर्वात निर्दयी प्रकार म्हणजे वडीलधाऱ्यांना हे जुळणार नाही हे माहीत असताना दोघांचे बोलणे वाढत राहणे.
- दोन्ही बाजू तयार असतील तर लग्नाचे तपशील ठरवा. कोणते देवक, कोणाचे गुरुजी, छोट्या विधींचा क्रम कुणाच्या पद्धतीने. हे कोणतीही दोन कुटुंबे जसे ठरवतात तसेच ठरते - लग्नाच्या दिवशी सकाळी नव्हे, तर काही आठवडे आधी बोलून.
मराठी समाजांतील आंतरजातीय लग्नांविषयी थोडेसे
मराठी समाजांमधली आंतरसमाजीय लग्ने हळूहळू वाढत आहेत, विशेषतः पुणे, मुंबई, नाशिक व नागपूरमध्ये आणि कॉलेजात किंवा नोकरीत भेटलेल्या व्यावसायिक तरुण-तरुणींमध्ये. पूर्वी असे स्थळ नाकारणारी कुटुंबे आता त्याचा विचार करतात, विशेषतः शिक्षण, मूल्ये आणि दोन्ही घरांच्या अपेक्षा नीट जुळत असतील तर.
अशा स्थळांसाठीचा सल्ला तोच, फक्त थोडा अधिक ठाम. लग्नात कोणत्या घराला कोणत्या प्रथा हव्या आहेत हे सुरुवातीलाच स्पष्ट करा - फरक प्रत्यक्षात दिसतो तो लग्नमंडपातच, आणि दोन्ही बाजूंच्या प्रथा विचारपूर्वक सामावून घेणारा सोहळा आखणे हे मुहूर्ताच्या वेळी मतभेद उघड होण्यापेक्षा कितीतरी सोपे असते. कोणता विधी कोण चालवणार, कोणत्या देवतांचे आवाहन होणार, जेवणात काय असणार आणि स्वतः जोडप्याला काय जपायचे आहे हे ठरवा. आंतरसमाजीय मराठी लग्नातल्या जवळपास सगळ्या अडचणी शेवटी नियोजनाच्या व सौजन्याच्या असतात, तत्त्वाच्या नसतात.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
कुणबी आणि मराठा एकच आहेत का? या ओळखी बऱ्याच अंशी एकमेकांत मिसळलेल्या आहेत - भाषा, प्रदेश, देवता आणि लग्नविधी समान आहेत, आणि महाराष्ट्राच्या मोठ्या भागांत पिढ्यानपिढ्या सोयरीक होत आली आहे. त्यांना एकच समाज म्हणावे की परस्परसंबंधित समाज, याचे उत्तर इतिहासकार आणि स्वतः समाजातील माणसे वेगवेगळे देतात, आणि एकच निश्चित उत्तर नाही. स्थळाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे एवढेच की ती दोन कुटुंबे स्वतःचे वर्णन कसे करतात.
कुणबी आणि मराठा यांचे लग्न होऊ शकते का? होय, आणि अशी लग्ने राज्यभर होतात. एखादे विशिष्ट स्थळ पुढे जाते की नाही हे इतर कोणत्याही स्थळाप्रमाणेच त्या दोन कुटुंबांवर अवलंबून असते. दोन्ही घरे सहज असतील तर विषय लवकर संपतो. एखादे घर हा फरक काटेकोर पाळत असेल, तर ते सुरुवातीलाच कळलेले बरे.
लग्नविधी वेगळे असतात का? पाहुण्यांना जाणवेल असे काहीच वेगळे नसते. देवक-स्थापना, हळद, अंतरपाट व मंगलाष्टके, कन्यादान, सप्तपदी आणि वरात हे दोन्हीकडे समान आहेत, आणि कुलदैवताचे दर्शनही दोन्हीकडे होते. मराठी लग्नातले खरे फरक प्रदेशामुळे आणि घराच्या स्वतःच्या परंपरेमुळे येतात - कोकण विरुद्ध विदर्भ, किंवा एका घराचे गुरुजी विरुद्ध दुसऱ्याचे - या दोन नावांमुळे नाही.
आमच्या मुलांचे कुळ किंवा देवक बदलेल का? परंपरेनुसार कुळ, गोत्र आणि देवक वडिलांच्या रेषेने चालते, त्यामुळे मुलांना वडिलांचे कुळ व देवक लागते, आणि हे दोन्हीकडे सारखेच चालते. अनेक घरे आईचे कुलदैवतही पूजेत ठेवतात आणि दोन्ही देवस्थानांना जात राहतात. कुटुंबे याचा अर्थ वेगवेगळा लावतात आणि एकच पद्धत नाही, त्यामुळे दोन्हीकडच्या वडीलधाऱ्यांना त्यांची अपेक्षा काय आहे हे विचारून घेणे बरे.
बायोडाटामध्ये काय लिहावे? तुमचे घर स्वतःविषयी जे सांगते तेच, घरात वापरता त्याच शब्दांत आणि सोपे ठेवून लिहा. गोत्र, देवक, कुळ, कुलदैवत, मूळ गाव हे नेहमीचे रकाने समोरच्या घराला विचारायचे ते विचारण्यासाठी पुरेसे असतात. नव्याने बायोडाटा तयार करत असाल तर मराठी बायोडाटा नमुन्यांच्या लेखात नेहमीची मांडणी दिली आहे, आणि आमच्या मोफत बायोडाटा क्रिएटरमध्ये हे रकाने आधीच योग्य जागी आहेत.
आमच्या घरात देवक कोणते हे कुणालाच माहीत नाही. ही अडचण आहे का? हे फार सामान्य आहे, विशेषतः एक-दोन पिढ्यांपूर्वी शहरात आलेल्या कुटुंबांत. आधी घरातल्या सर्वात वडीलधाऱ्यांना आणि घरच्या गुरुजींना विचारा. तरीही सापडले नाही तर तसे प्रामाणिकपणे सांगा - बहुतेक कुटुंबे ते स्वीकारतात आणि गुरुजी सर्वसाधारण पद्धतीने विधी पार पाडतात.
या सगळ्यातून लक्षात ठेवण्यासारखे सर्वात उपयोगी काय, तर हा प्रश्न प्रत्यक्षात किती छोटा निघतो हे. ज्या दोन कुटुंबांना एकमेकांविषयी आपुलकी वाटते, ज्यांच्या अपेक्षा जुळतात आणि ज्यांच्या मुलांचे पटते, त्यांचे स्थळ हे नाव क्वचितच अडवते. स्थळे अडतात ती नेहमीच्याच कारणांनी - पैसा, अंतर, स्वभाव आणि उशिरा विचारलेले प्रश्न. आपले घर स्वतःचे वर्णन कसे करते हे माहीत असू द्या, विचारल्यावर सरळ सांगा, समोरच्या घराला तोच प्रश्न लवकर विचारा, आणि मग या दोघांनी एकत्र संसार करावा की नाही हे खरोखर ठरवणाऱ्या मुद्द्यांकडे वळा. सध्या स्थळ शोधत असाल, तर आमच्या कुणबी विवाह आणि मराठा विवाह पानांवर पडताळलेली स्थळे पाहता येतील.
हेही वाचा
- गोत्र आणि देवक म्हणजे काय - कुटुंबे हा प्रश्न का विचारतात
- ९६ कुळी मराठा - इतिहास, कुळे, देवक आणि विवाह परंपरा
- मराठी लग्नविधी - साखरपुड्यापासून वरातीपर्यंत
- मराठी बायोडाटा नमुने आणि मांडणी
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे:
- मराठी विवाह संस्था · मराठा · ९६ कुळी मराठा · ब्राह्मण · धनगर · सोनार
- पुणे · मुंबई · नाशिक · कोल्हापूर · नागपूर · ठाणे
- घटस्फोटीत स्थळे · एनआरआय स्थळे · वधू वर सूचक केंद्र