फोटो आवडलेला असतो, शिक्षण जुळलेले असते, दोन्ही घरांना ऐकलेली माहिती पटलेली असते. आणि मग फोनवर कुणीतरी विचारते - "गोत्र काय?" तिथेच संवाद थांबतो. अनेकांना हा प्रश्न आयुष्यात पहिल्यांदाच विचारला जातो, आणि खरे सांगायचे तर गोत्र किंवा देवक म्हणजे नेमके काय हे कुणी कधी नीट समजावून सांगितलेलेच नसते. या दोन्ही शब्दांचा सरळ अर्थ, आणि त्यांवरून काय ठरते व काय ठरत नाही, हे इथे मांडले आहे.
गोत्र म्हणजे काय
गोत्र ही वंशपरंपरेची ओळख आहे. परंपरेनुसार ते कुटुंबाची वंशावळ पुरुषांच्या रेषेने प्राचीन ऋषींपर्यंत नेते - कश्यप, भारद्वाज, वसिष्ठ, गौतम, अत्री आणि अशी अनेक नावे. मूळ कल्पना साधी आहे - एकच गोत्र सांगणारी माणसे एकाच मूळ वंशरेषेतून आली आहेत असे मानले जाते.
यातून पुढच्या गोष्टी येतात:
- ते वडिलांकडून मुलांकडे जाते. पारंपरिक पद्धतीत गोत्र पितृवंशाने चालते. मुलांना वडिलांचे गोत्र लागते.
- ते नात्याविषयी आहे, जातीविषयी नाही. एकच गोत्रनाव वेगवेगळ्या समाजांत आणि देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत आढळते. गोत्र कुटुंब कोणत्या वंशरेषेचे आहे एवढेच सांगते.
- जवळचे नाते ओळखण्याची ती एक खूण होती. कागदोपत्री नोंदी नसताना "ही माणसे आपली नातेवाईक आहेत" हे ओळखण्याची गोत्र ही सोपी पद्धत होती. स्थळ पाहताना हा प्रश्न विचारला जातो त्याचे कारण हेच.
- प्रत्येक घर ते सारख्याच काटेकोरपणे सांभाळत नाही. काही घरांना गोत्र तोंडपाठ असते. काही घरांत दोन-तीन पिढ्या त्याचा उपयोगच झालेला नसतो. दोन्ही गोष्टी सामान्य आहेत.
देवक म्हणजे काय
देवक ही वेगळी प्रथा आहे. ती महाराष्ट्रातील मराठा व कुणबी कुटुंबांमध्ये विशेष रूढ आहे, आणि ती गोत्रासारखीच गोष्ट नाही.
कुल-देवक म्हणजे कुळाशी जोडलेले पवित्र प्रतीक - बहुतेकदा एखादा वृक्ष, पान, वनस्पती, कधी पक्षी, प्राणी किंवा एखादी वस्तू. पानस, उंबर, कळंब, शमी, आंब्याची पाने, मोरपीस अशी प्रतीके वेगवेगळ्या कुळांच्या परंपरेत येतात. लग्नात देवक-स्थापना या विधीने देवकाचे आवाहन केले जाते - साधारण लग्नाच्या आदल्या दिवशी हे प्रतीक आणून, त्याची पूजा करून ते घरात किंवा मांडवात स्थापन केले जाते. लग्नाचा साक्षीदार म्हणून ते तिथे राहते.
- एकच देवक असलेली कुटुंबे अनेकदा नातेवाईक मानली जातात. अनेक घरांत यामागचा विचार गोत्रासारखाच असतो - देवक एक म्हणजे मूळ एक, त्यामुळे असे स्थळ टाळले जाते.
- म्हणूनच गोत्रासोबत देवकही विचारले जाते. बऱ्याच मराठा घरांत वडीलधारी माणसे दोन्ही प्रश्न विचारतात, एकच नाही.
- ही जिवंत प्रथा आहे आणि तिच्यात बरीच विविधता आहे. देवकाच्या याद्या प्रदेशानुसार, कुळानुसार आणि घरानुसार बदलतात. एकच आडनाव असलेली दोन घरे वेगवेगळे देवक सांगू शकतात, आणि कोकणात व मराठवाड्यात एकाच देवकाचे वर्णन वेगळ्या शब्दांत केले जाऊ शकते.
- काही कुटुंबांत आता देवक पाळले जात नाही. हे अजिबात असामान्य नाही आणि त्यात कमीपणाही मानला जात नाही. प्रथा खंडित झाली असेल तर विधी तसेच पार पाडले जातात, किंवा गुरुजी सर्वसाधारण पद्धतीने मार्ग दाखवतात.
घरात वापरले जाणारे इतर शब्द
हे चार शब्द एकाच संभाषणात येतात आणि त्यांची सतत गल्लत होते.
- कुळ. कुटुंबाची किंवा घराण्याची रेषा - तुमचे मूळ घराणे, सहसा आडनाव व मूळ गावाशी जोडलेले. या चारांपैकी हा सर्वात व्यापक आणि रोजच्या वापरातला शब्द.
- कुलदैवत. कुळाने पिढ्यानपिढ्या पूजलेली देवता - जेजुरीचा खंडोबा, तुळजाभवानी, ज्योतिबा, माहूरची रेणुका, पंढरीचा विठ्ठल, भैरवनाथ, एकवीरा आणि कुळानुसार आणखी अनेक. लग्नानंतर, बाळाच्या जन्मानंतर किंवा नवस असेल तेव्हा कुटुंबे कुलदैवताच्या दर्शनाला जातात.
- गोत्र. वर सांगितलेली ऋषिवंशाची ओळख.
- देवक. वर सांगितलेले कुळाचे पवित्र प्रतीक.
महत्त्वाचा फरक असा - कुलदैवत हे उपासनेशी संबंधित आहे, नात्याच्या बंधनाशी नाही. खंडोबा हे कुलदैवत असलेली दोन कुटुंबे त्यामुळे नातेवाईक ठरत नाहीत, आणि केवळ कुलदैवत एक आहे म्हणून स्थळ टाळण्याचे कारण नसते. नाते ठरवण्यासाठी गोत्र व देवक हे शब्द वापरले जातात. कुळ व कुलदैवत हे कुटुंब कुठून आले आणि कुणाला भजते हे सांगतात.
सगोत्र विवाह परंपरेने का टाळला जातो
वधू व वर यांचे गोत्र एकच असेल तर त्याला सगोत्र विवाह म्हणतात. जिथे तो टाळला जातो, तिथे कुटुंबे साधारण दोनपैकी एक कारण देतात.
- नात्याचे कारण. हे अधिक जुने आणि अधिक प्रचलित. दोघांचे गोत्र एक असेल, तर परंपरेनुसार ते एकाच मूळ वंशरेषेतील मानले जातात - म्हणजे विस्तारित कुटुंबातील भाऊ-बहीण. त्या रेषेत लग्न करणे हे भावंडाशी लग्न केल्यासारखे वाटते, म्हणूनच हा आक्षेप युक्तिवादापेक्षा भावनेच्या रूपात मांडला जातो.
- वंशवैविध्याचे कारण. आजकालच्या चर्चेत काही जण असे म्हणतात की, बाहेरच्या रेषेत लग्न केल्याने जनुकीय वैविध्य टिकते. हे लोक देत असलेले एक कारण आहे. मात्र लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट अशी की, गोत्र ही वंशपरंपरेने चालत आलेली नोंद आहे, तपासलेली जनुकीय नोंद नाही - आणि आज एकच गोत्र सांगणाऱ्या दोघांचा शोधता येईल असा समान पूर्वज असेलच असे नाही. हे ऐकायला मिळणारे मत आहे, सिद्ध झालेला वैज्ञानिक निष्कर्ष नाही.
प्रथा वेगवेगळ्या आहेत. काही समाजांत नियम काटेकोर पाळला जातो आणि त्यात आईचे गोत्रही धरले जाते. काहींत फक्त वडिलांचे गोत्र पाहिले जाते. काही भागांत ही प्रथा सौम्यपणे पाळली जाते किंवा पाळलीच जात नाही. यातली कोणतीही एक भूमिका "बरोबर" नाही - या वेगवेगळ्या कुटुंबपरंपरा आहेत.
कायदा नेमके काय सांगतो
हा मुद्दा स्पष्टपणे सांगणे गरजेचे आहे, कारण याबद्दल खूप गैरसमज आहेत.
हिंदू विवाह कायदा, १९५५ सगोत्र विवाहावर बंदी घालत नाही. या कायद्यात गोत्र ही अटच कुठे येत नाही. कायदा बंदी घालतो ती सपिंड नात्यातील विवाहावर आणि निषिद्ध नात्याच्या पातळ्यां मधील विवाहावर. या दोन्ही गोष्टी ठराविक पिढ्यांपुरत्या मोजता येणाऱ्या प्रत्यक्ष नात्यावरून ठरवल्या जातात, आणि दोन्ही बाबतींत संबंधित पक्षांना लागू असलेली रूढी परवानगी देत असेल तर विवाह चालतो.
म्हणजे गोत्र एक असले तरी जे या व्याख्यांनुसार जवळचे नातेवाईक नाहीत, अशा दोघांचा विवाह कायद्याने वैध आहे. निबंधक केवळ गोत्राच्या कारणावरून नोंदणी नाकारू शकत नाही.
तरीही घरात विचारला जाणारा प्रश्न कायद्याचा नसतोच. सगोत्र स्थळाला घरातून विरोध होतो तेव्हा अडचण स्वीकृतीची असते, कायद्याची नाही - आणि ती वडीलधाऱ्यांशी बोलून, कधी गुरुजींच्या मध्यस्थीने, तर कधी वेळ जाऊ देऊन सुटते. कायदेशीर स्थिती माहीत असल्याने जोडप्याचा चुकीच्या मुद्द्यावरचा वाद टळतो, एवढाच त्याचा उपयोग. समजूत काढण्याचे काम ते करत नाही.
स्वतःचे गोत्र आणि देवक कसे शोधावे
तुम्हाला ते माहीत नसेल, तर तुम्ही एकटे नाही. ही माहिती सहसा पुढील ठिकाणी सापडते.
- घरातल्या सर्वात मोठ्या माणसांना विचारा. आजी-आजोबा, वडिलांचे मोठे भाऊ, घरातले शेवटचे लग्न ज्यांनी सांभाळले त्या आत्या-काकू. हा सर्वात लवकर उत्तर देणारा मार्ग.
- घरच्या गुरुजींना विचारा. तुमच्या घरचे विधी करणाऱ्या गुरुजींकडे ती नोंद असते, कारण पूजेत आणि लग्नाच्या संकल्पात गोत्राचा उच्चार केला जातो.
- जुन्या लग्नपत्रिका व कागद पाहा. जुन्या मराठी पत्रिकांवर गोत्र छापलेले असायचे. जुन्या कुंडल्या, पत्रिका व घरच्या नोंदींतही ते सापडते.
- कुलदैवताच्या देवस्थानात चौकशी करा. परंपरागत पुजारी असलेल्या देवस्थानांत कधी कधी घराण्यांच्या वह्या असतात, आणि तीर्थक्षेत्रांतले उपाध्ये कुळाचा माग काढू शकतात.
- वडिलांकडच्या नातेवाइकांना विचारा. गोत्र पितृवंशाने चालत असल्याने त्या बाजूच्या चुलत भावंडांचे गोत्र तुमचेच असते.
- एकदा कळले की लिहून ठेवा. ते बायोडाटामध्ये नोंदवा आणि पुढच्या पिढीला सांगा. आजचा बराचसा गोंधळ एका पिढीने ते पुढे न सांगितल्यामुळे आहे.
शोध घेऊनही सापडले नाही तर तसे प्रामाणिकपणे सांगा. कुटुंबे हा प्रश्न माहिती हवी म्हणून विचारतात, कुणाला अडचणीत आणण्यासाठी नाही - आणि "आमच्याकडे त्याची नोंद नाही" हे उत्तर अनेक घरे पुढचा प्रश्न न विचारता स्वीकारतात.
बायोडाटा व स्थळाच्या प्रोफाइलमध्ये हे कुठे लिहावे
नेहमीच्या मराठी लग्न बायोडाटामध्ये ही माहिती दोनपैकी एका ठिकाणी येते - एकतर वैयक्तिक माहितीच्या शेवटी, किंवा रास, नक्षत्र व मंगळाच्या माहितीबरोबर ज्योतिषविषयक भागात. रकान्यांचा नेहमीचा क्रम असा असतो:
- वैयक्तिक माहिती - नाव, जन्मतारीख व ठिकाण, उंची, रक्तगट.
- ज्योतिषविषयक माहिती - रास, नक्षत्र, गोत्र, देवक, मंगळ.
- कौटुंबिक माहिती - वडील व आईचे नाव व व्यवसाय, भावंडे, मूळ गाव, कुळ व कुलदैवत.
- शिक्षण व नोकरी, नंतर जोडीदाराविषयी अपेक्षा आणि संपर्क.
यातला व्यावहारिक मुद्दा सरळ आहे. गोत्र व देवक लिहायला एकेक ओळ पुरते. ज्या घरांना ते महत्त्वाचे आहे त्यांना उत्तर लगेच मिळते आणि बोलणी पुढे सरकतात. ज्यांना ते महत्त्वाचे नाही ते ती ओळ वाचून पुढे जातात. ते लिहिण्याने तोटा जवळपास नाही, पण न लिहिल्याने समोरचे कुटुंब अंदाज बांधत बसते. नव्याने बायोडाटा तयार करत असाल, तर आमच्या मोफत बायोडाटा क्रिएटरमध्ये (/tools/biodata-creator) गोत्र, देवक व कुलदैवताचे रकाने योग्य जागी आधीच दिलेले आहेत.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
सगोत्र विवाह भारतात बेकायदेशीर आहे का? नाही. हिंदू विवाह कायदा, १९५५ मध्ये गोत्राचा विवाहबंदीचे कारण म्हणून उल्लेखच नाही. तो सपिंड नात्यातील आणि निषिद्ध पातळ्यांमधील विवाहावर बंदी घालतो, आणि तीही रूढीच्या अपवादासह. जवळचे नातेवाईक नसलेल्या दोघांचा सगोत्र विवाह कायद्याने वैध आहे व त्याची नोंदणी होऊ शकते.
आमचे गोत्रच माहीत नसेल तर? हे फार सामान्य आहे, विशेषतः एक-दोन पिढ्यांपूर्वी गाव सोडून शहरात आलेल्या कुटुंबांत. आधी घरातल्या वडीलधाऱ्यांना व गुरुजींना विचारा. कुणालाच माहीत नसेल तर अनेक कुटुंबे त्याशिवायच पुढे जातात, आणि गुरुजी सर्वसाधारण पद्धतीने विधी पार पाडतात. यात संकोच वाटण्यासारखे काही नाही.
सर्व मराठी समाजांत देवक पाळले जाते का? नाही. देवकाची प्रथा मराठा व कुणबी परंपरेत सर्वाधिक रूढ आहे आणि महाराष्ट्रातील आणखीही काही समाजांत पाळली जाते, पण सगळीकडे नाही. तिचे तपशील प्रदेशानुसार व कुळानुसार बदलतात. काही घरे ती काटेकोर पाळतात, काहींना प्रतीक माहीत असते पण स्थळ ठरवताना ते पाहत नाहीत, तर काहींत ती कित्येक पिढ्या पाळलेलीच नाही.
लग्नानंतर मुलीचे गोत्र बदलते का? परंपरेनुसार होय - लग्नानंतर वधूला पतीचे गोत्र लागते असे मानले जाते, आणि स्थळ पाहताना गोत्राची चर्चा होण्यामागे हेही एक कारण आहे. ही रूढी आहे आणि कुटुंबे तिचा अर्थ वेगवेगळ्या पद्धतीने लावतात. तिला कायदेशीर परिणाम नाही, आणि अनेक स्त्रिया माहेरचेच गोत्र सांगत राहतात.
दोन्ही घरांच्या प्रथा वेगळ्या असतील - एक घर देवक पाहते, दुसरे पाहत नाही - तर काय करावे? हे बरेचदा घडते आणि सहसा सहज मार्गी लागते. प्रथा पाळणारे घर आपले प्रश्न विचारते, उत्तरे ठीक असतील तर विषय तिथेच संपतो. दुसऱ्या घराकडे देवकाची नोंद नसेल, तर ते सुरुवातीलाच सांगून वडीलधाऱ्यांचा किंवा गुरुजींचा सल्ला घेणे बरे - लग्नाच्या आठवडाभर आधी ही गोष्ट कळण्यापेक्षा ते खूप चांगले. इथले बहुतेक वाद प्रथेमुळे नव्हे, तर संवाद उशिरा झाल्यामुळे होतात.
गोत्र आणि कुलदैवत एकच आहे का? नाही. गोत्र ही नाते ठरवण्यासाठी वापरली जाणारी वंशाची ओळख आहे. कुलदैवत म्हणजे कुटुंबाची उपास्य देवता. दोन कुटुंबांचे कुलदैवत एक असूनही त्यांचा एकमेकांशी काहीही संबंध नसू शकतो, आणि कुलदैवत एक आहे हे स्थळ टाळण्याचे कारण होत नाही.
गोत्र आणि देवक या शेवटी नोंदी आहेत - कागदावर वंशावळी लिहिण्याची पद्धत रूढ होण्याच्या कितीतरी आधी "आपण आधीच नातेवाईक आहोत का?" या प्रश्नाचे उत्तर देणाऱ्या जुन्या खुणा. काही कुटुंबे त्या आजही काळजीपूर्वक पाळतात, काहींनी त्या बाजूला ठेवल्या आहेत, आणि दोन्ही गोष्टी सामान्य आहेत. स्थळाच्या शोधात उपयोगी पडते ते एवढेच - आपले उत्तर आपल्याला माहीत असणे, ते लिहून ठेवणे आणि विचारल्यावर सरळ सांगणे. मग हा प्रश्न अर्ध्या मिनिटात संपतो, चांगले स्थळ अडवत नाही.
हेही वाचा
- कुंडली जुळवणी आणि ३६ गुण मिलन - सोप्या भाषेत मार्गदर्शन
- लक्ष वेधून घेणारा लग्नाचा बायोडाटा कसा बनवावा
- मराठी लग्नविधी - पारंपरिक मराठी लग्नातील रीतिरिवाज
- हिंदू विवाहातील प्रगत ज्योतिषशास्त्र आणि परंपरा
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे:
- मराठी विवाह संस्था · मराठा · ९६ कुळी मराठा · ब्राह्मण · धनगर · सोनार
- पुणे · मुंबई · नाशिक · कोल्हापूर · नागपूर · ठाणे
- घटस्फोटीत स्थळे · एनआरआय स्थळे · वधू वर सूचक केंद्र