तारीख ठरलेली असते, हॉल बुक झालेला असतो, आणि तेवढ्यात कुणीतरी वडीलधारे म्हणतात - "आधी कुलदैवताला जाऊन यायला हवं." खोलीत शांतता पसरते. एक फोन काकांना जातो, काकांचा फोन गावाकडच्या आत्याला जातो, आणि शेवटी लक्षात येते की घरातल्या साठीच्या आतल्या एकाही माणसाला आपले कुलदैवत नेमके कोणते हे खात्रीने सांगता येत नाही. ही परिस्थिती अतिशय सामान्य आहे आणि दोन-चार फोनमध्ये सुटणारीही आहे. कुलदैवत व कुळाचार म्हणजे नेमके काय, महाराष्ट्रातील कुटुंबे कोणकोणत्या देवतांची नावे घेतात, आणि लग्नात हे सगळे कुठे येते - हे इथे सविस्तर मांडले आहे.
कुलदैवत म्हणजे काय
कुलदैवत म्हणजे कुळाने पिढ्यानपिढ्या पूजलेली देवता. ती कुणी निवडलेली नसते आणि आवडीनुसार बदलतही नाही - ती कुळाबरोबरच वारशाने येते, तिचे देवस्थान कोणते आणि तिची आठवण कोणत्या प्रसंगी काढायची हेही त्याच वारशात येते.
दोन फरक लक्षात घेतले की हा शब्द स्पष्ट होतो.
- कुलदैवत आणि इष्टदेवता एक नाही. इष्टदेवता ही व्यक्तीने स्वतः निवडलेली आवडती देवता - जिचे रोज स्मरण होते, जिचा फोटो टेबलावर असतो. एखाद्याची इष्टदेवता घराच्या कुलदैवतापेक्षा पूर्ण वेगळी असू शकते आणि त्यात कुणाला विरोधाभास वाटत नाही. कुलदैवत कुळाचे असते, इष्टदेवता व्यक्तीची.
- कुलदैवत आणि देवक एक नाही. देवक म्हणजे कुळाशी जोडलेले पवित्र प्रतीक - एखादा वृक्ष, पान, पक्षी किंवा वस्तू - जे लग्नात देवक-स्थापनेच्या विधीने बसवले जाते. कुलदैवत ही देवस्थान असलेली देवता आहे. एका कुटुंबाला दोन्ही असू शकतात, आणि दोन्ही एकाच वाक्यात सांगितली जातात, पण त्या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
तिसरा शब्द म्हणजे गोत्र - ऋषिवंशाची ओळख. स्थळ पाहताना महत्त्वाचा व्यावहारिक फरक असा - नाते ठरवण्यासाठी गोत्र व देवक पाहिले जातात, कुलदैवत नाही. खंडोबा हे कुलदैवत असलेली दोन कुटुंबे त्यामुळे नातेवाईक ठरत नाहीत, आणि केवळ कुलदैवत एक आहे म्हणून स्थळ टाळण्याचे कारण होत नाही. तुमचा प्रश्न सगोत्र विवाह व नात्यातील बंधनांबद्दल असेल, तर तो विषय गोत्र आणि देवक या लेखात सविस्तर घेतला आहे.
कुळाचार म्हणजे काय
कुळाचार म्हणजे कुलदैवताबरोबर येणारी घराण्याच्या रीतींची संपूर्ण मालिका. कुलदैवत "कोणती देवता" या प्रश्नाचे उत्तर देते, तर कुळाचार बाकी सगळ्या प्रश्नांची - कोणते विधी, कोणत्या पद्धतीने, कोणता नैवेद्य, कोणत्या प्रसंगी आणि घरातल्या कुणाच्या हातून.
एका घराच्या कुळाचारात यापैकी काही गोष्टी येऊ शकतात:
- देवतेचे स्मरण कोणत्या प्रसंगी करायचे. लग्नानंतर, बाळाच्या जन्मानंतर, बारशाला, वर्षातल्या ठराविक तिथीला, ठराविक यात्रेच्या दिवशी किंवा नवस फेडताना.
- नैवेद्य व अर्पणाची पद्धत. ठराविक पदार्थाचा नैवेद्य, नारळ, साडी-खण, ठराविक संख्येतील वस्तू, किंवा घरातल्या ठराविक व्यक्तीच्याच हातून होणारी पूजा.
- घरात पाळायचे विधी. काही घरांत देवाचा टाक किंवा मुखवटा असतो आणि ठरलेल्या दिवशी त्याची पूजा होते. काही घरांत घरी काहीच नसते आणि सगळे देवस्थानातच केले जाते.
- पाळायचे निर्बंध. काही घरांत देवाच्या दिवशी ठराविक पदार्थ, रंग किंवा काम टाळले जाते, तर काही घरांत ठराविक विधी मूळ देवस्थानातच व्हायला हवेत असे मानले जाते.
- मुख्य जबाबदारी कुणाची. अनेक घरांत वर्षातला मुख्य कुळाचार कुटुंबाच्या ठराविक शाखेकडे - थोरल्या मुलाच्या घराकडे किंवा गावी राहिलेल्या शाखेकडे - असतो.
म्हणूनच एकाच समाजातील, कधी एकाच आडनावाची दोन कुटुंबे बऱ्याच वेगळ्या पद्धतीने कुळाचार पाळताना दिसतात. कुटुंबे स्थलांतरित झाली, घरे विभागली गेली. तीन पिढ्यांपूर्वी मुंबईला आलेल्या घराने आपले आचार फ्लॅटमध्ये बसतील एवढे मर्यादित केले असतील, तर गावी राहिलेल्या शाखेने पूर्ण पद्धत टिकवली असेल. यात कुणीच चुकलेले नाही. कुळाचार मुळातच स्थानिक आणि घराघरानुसार वेगळा होता, आणि तो तसाच राहिला.
महाराष्ट्रातील कुटुंबे सांगतात ती प्रमुख कुलदैवते
महाराष्ट्रभरातील कुटुंबे साधारणपणे खालील देवतांची नावे घेतात. ही संपूर्ण यादी नाही आणि यात कोणताही क्रम किंवा श्रेष्ठ-कनिष्ठपणा नाही - ही फक्त वारंवार ऐकू येणारी नावे आहेत.
- खंडोबा. जेजुरी हे सर्वात परिचित ठिकाण, शिवाय पाली, नळदुर्ग, मैलार अशी इतरही केंद्रे. पश्चिम महाराष्ट्र व त्यापलीकडच्या मोठ्या संख्येने कुटुंबांचे हे कुलदैवत आहे.
- तुळजाभवानी. धाराशिव जिल्ह्यातील तुळजापूरची देवी. मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्र व इतर भागांतील अनेक कुटुंबे तिचे नाव घेतात.
- रेणुका. नांदेड जिल्ह्यातील माहूरशी सर्वाधिक जोडलेली, आणि इतर केंद्रांवरही वेगवेगळ्या रूपांत पूजली जाणारी.
- एकवीरा. लोणावळ्याजवळ कार्ल्याची देवी. कोकण किनारपट्टी व मुंबई परिसरातील आगरी-कोळी कुटुंबांशी विशेष जोडलेली, पण इतर अनेक कुटुंबांचीही कुलदेवता.
- ज्योतिबा. कोल्हापूरजवळील वाडी रत्नागिरी येथील देवता. कोल्हापूर-सातारा पट्ट्यात मोठ्या प्रमाणावर.
- विठ्ठल. पंढरपूरचा विठोबा, वारकरी परंपरेचे केंद्र. वारी करणाऱ्या व न करणाऱ्या अशा अनेक कुटुंबांचे कुलदैवत.
- भैरवनाथ. महाराष्ट्राच्या मोठ्या भागातील गावोगावच्या देवळांत पूजला जाणारा, अनेकदा कुटुंब ज्या गावाशी स्वतःला जोडते त्या गावाचे ग्रामदैवत म्हणून.
- महालक्ष्मी. कोल्हापूरची अंबाबाई. त्या भागातील आणि त्याबाहेरच्याही अनेक कुटुंबांची कुलदेवता.
- सप्तशृंगी. नाशिक जिल्ह्यातील वणीची देवी. उत्तर महाराष्ट्र व इतर भागांत मोठ्या प्रमाणावर.
- गणेश. मोरगाव, पाली, सिद्धटेक, गणपतीपुळे व इतर केंद्रे. वेगवेगळी कुटुंबे वेगवेगळ्या स्थानांशी जोडलेली असतात.
- कोकण व विदर्भातील स्थानिक देवता. कोकणातील कुटुंबे रवळनाथ, भगवती, सांतेरी, वेतोबा, महापुरुष अशा देवतांची नावे घेतात, आणि त्या बहुतेकदा एका ठराविक गावच्या देवळाशी घट्ट जोडलेल्या असतात. विदर्भ व खानदेशातील कुटुंबे तिथली ग्रामदेवते व देवीची स्थानिक रूपे सांगतात - जी त्या भागात सर्वपरिचित असतात आणि जिल्ह्याबाहेर फारशी माहीत नसतात.
एक गोष्ट स्पष्ट सांगण्यासारखी आहे - आडनावावरून कुलदैवत ठरवण्याचा प्रयत्न करू नका. आडनावानुसार देवता सांगणाऱ्या याद्या इंटरनेटवर भरपूर फिरतात आणि त्या विश्वासार्ह नाहीत. एकाच आडनावाची कुटुंबे वेगवेगळ्या देवतांची असतात, वेगवेगळ्या आडनावांची कुटुंबे एकाच देवतेची असतात, आणि खात्रीने सांगितलेले चुकीचे उत्तर "आम्ही शोधतो आहोत" या प्रामाणिक उत्तरापेक्षा वाईट ठरते. देवतांच्या उत्पत्तीच्या कथाही प्रदेशानुसार व कुळानुसार वेगवेगळ्या सांगितल्या जातात, आणि त्यातली कोणतीही खोडून काढण्याची गरज नसते.
आपले कुलदैवत कसे शोधावे
घरात कुणालाच नाव सांगता येत नसेल तर त्यात वेगळे काही नाही. ही माहिती नात्यात कुठे ना कुठे नक्की असते. हे क्रमाने करून पाहा.
- वडिलांकडच्या सर्वात मोठ्या माणसांना विचारा. कुलदैवत परंपरेने पितृवंशाने चालत येते, त्यामुळे आजोबा, वडिलांचे मोठे भाऊ किंवा घरातले शेवटचे लग्न सांभाळणाऱ्या आत्या-काकू यांना पहिला फोन करा. बहुतेक शोध इथेच संपतात.
- जुन्या लग्नपत्रिका व घरातले जुने फोटो पाहा. जुन्या मराठी पत्रिकांवर देवतेचे नाव छापलेले असते किंवा तिच्या स्मरणाने पत्रिकेची सुरुवात होते. देवळाच्या दारात काढलेला ग्रुप फोटो, जुन्या अल्बममधली तीर्थयात्रेची छायाचित्रे - नाव आठवत नसले तरी ठिकाण यातून कळून जाते.
- घरच्या गुरुजींना विचारा. सत्यनारायण पूजा, मुंज, श्राद्ध असे तुमच्या घरचे विधी करणाऱ्या गुरुजींना कुळाची देवता व तिच्या पूजेची पद्धत बहुतेकदा माहीत असते, कारण त्यांनी ती अनेकदा उच्चारलेली असते.
- कुटुंब पिढ्यानपिढ्या जात असलेल्या देवस्थानात चौकशी करा. अनेक तीर्थक्षेत्रांत परंपरागत उपाध्ये असतात आणि त्यांच्याकडे गाव व आडनावानुसार घराण्यांच्या वह्या असतात. गाव माहीत असेल पण बाकी काही नसेल, तर तिथे जाऊन किंवा फोन करून विचारणे उपयोगी ठरते.
- घरातल्या लग्नात व बारशात कोणत्या देवतेचे नाव घेतले जाते ते विचारा. अनेक घरांत संकल्पात कुलदैवताचे नाव घेतले जाते, पहिला नारळ त्याला अर्पण होतो किंवा विधीत त्याला ठराविक जागा असते. शेवटचे लग्न बारकाईने पाहिलेल्या कुणाला ते नाव आठवत असते.
- नात्यातल्या इतर शाखांकडे विचारपूस करा. मूळ गावी राहिलेली शाखा, चुलत-आतेभावंडांची घरे, दरवर्षी यात्रेला जाणारे दूरचे नातेवाईक - शहरातल्या शाखेत परंपरा खंडित झाली असली तरी यांच्याकडे ती अखंड चालू असण्याची शक्यता सर्वाधिक असते.
- जे कळेल ते लिहून ठेवा. देवता, गाव, तुमच्या घरात पाळले जाणारे प्रसंग आणि नैवेद्याची पद्धत - एवढे मोबाइलमध्ये टिपून ठेवले तरी पुरते. आजचा बराचसा गोंधळ एका पिढीला ते माहीत होते पण तिने लिहून ठेवले नाही, यामुळेच आहे.
काही कुटुंबांना ते खरोखरच शोधून सापडत नाही, आणि हे सामान्य आहे - लाजण्यासारखे काही नाही. स्थलांतर, घरांची वाटणी, लवकर गेलेली वडीलधारी माणसे, कधी नोंदीच न ठेवली जाणे - माग तुटण्याची अनेक साधी कारणे असतात. अशा कुटुंबांत सहसा यापैकी काहीतरी केले जाते - गुरुजी सांगतील त्या सर्वसाधारण पद्धतीने विधी पार पाडले जातात, कुटुंब ज्या गावाशी स्वतःला जोडते त्या गावच्या देवतेला मानले जाते, जवळच्या नात्यातल्या शाखेचे कुलदैवत स्वीकारले जाते, किंवा "आमच्याकडे त्याची नोंद नाही" असे प्रामाणिकपणे सांगितले जाते. या सगळ्या गोष्टी व्यवहारात स्वीकारल्या जातात, आणि कुणीही उत्तर रचून सांगण्याची गरज नाही.
लग्नात कुलदैवताचे स्थान
जिथे ही प्रथा पाळली जाते, तिथे लग्नात कुलदैवत साधारण काही ठराविक ठिकाणी येते. यातली प्रत्येक गोष्ट प्रदेशानुसार, समाजानुसार व घरानुसार बदलते, आणि अनेक कुटुंबे यातल्या काही गोष्टी पाळतात व काही पाळत नाहीत.
- लग्नाआधीचे दर्शन. स्थळ ठरल्यावर किंवा तारीख ठरल्यावर अनेक कुटुंबे कुलदैवताच्या देवळात जाऊन नारळ अर्पण करतात, दर्शन घेतात आणि त्यांच्या भाषेत सांगायचे तर देवाला "सांगून" येतात. देवस्थान लांब असेल तर काही जण हे आधीच उरकून घेतात, तर काही लग्नाच्या आदल्या दिवसांत जाऊन येतात.
- विधींमध्ये देवतेचे आवाहन. संकल्पात कुलदैवताचे नाव घेतले जाते, किंवा पूजेच्या साहित्यात देवाचा फोटो अथवा टाक ठेवला जातो. कोणत्या घरात हे कसे केले जाते हे गुरुजींना सहसा माहीत असते, नाहीतर ते विचारून घेतात.
- देवक-स्थापना हा जोडलेला पण वेगळा विधी. साधारण लग्नाच्या आदल्या दिवशी कुळाचे देवक घरात किंवा मांडवात स्थापन केले जाते आणि ते लग्नाचा साक्षीदार म्हणून राहते. भावनेने व वेळेने तो कुलदैवताच्या जवळचा वाटतो, पण त्याचे प्रतीक वेगळे आणि विधीही वेगळा. विधींचा संपूर्ण क्रम मराठी लग्नविधींच्या लेखात दिला आहे.
- नवीन सुनेला दर्शनाला नेणे. अनेक घरांत लग्नानंतर जोडपे वराच्या कुलदैवताला जाते - कुठे ठराविक दिवसांत, तर कुठे पुढच्या सोयीच्या प्रसंगी. देवस्थान लांब असेल किंवा जोडपे परदेशी राहत असेल, तर हे पुढच्या भारतवारीपर्यंत लांबवले जाते आणि त्यात चूक मानली जात नाही.
- केळवण व देवतेशी जोडलेले इतर आचार. काही कुटुंबे लग्नाआधी देवाच्या नावाने केळवण किंवा ठराविक पूजा करतात. त्यात नेमके काय असते हे घराघरानुसार इतके बदलते की त्याचे खात्रीशीर उत्तर फक्त तुमच्या घरातली वडीलधारी माणसेच देऊ शकतात.
यात कुठेही एकसारखेपणा नाही. कोकणातले घर, विदर्भातले घर आणि चार पिढ्या पुण्यात राहणारे घर - तिघेही यातली आपापली आवृत्ती पाळतात आणि वेगवेगळ्या शब्दांत सांगतात. आपापल्या कुळाचारानुसार तिघेही बरोबरच असतात.
दोन्ही घरांची कुलदैवते वेगळी असतील तर
हीच सामान्य परिस्थिती आहे, अडचण नाही. लग्नाने जोडली जाणारी दोन कुटुंबे बहुतेकदा वेगवेगळ्या देवतांची नावे घेतात, वेगवेगळ्या देवस्थानी जातात आणि काहीशा वेगळ्या पद्धतीने कुळाचार पाळतात. यात सोडवण्यासारखे काहीच नसते.
रूढ प्रथा - आणि ती प्रथा आहे, नियम नाही - अशी की लग्नानंतर वधू पतीच्या घरच्या कुळाचारात सहभागी होते आणि जोडप्याचे घर त्या कुळाचे कुलदैवत मानते. परंपरेने असे चालत आले आहे आणि अनेक कुटुंबे हीच अपेक्षा घेऊन येतात. त्याबरोबर प्रत्यक्षात काय घडते हेही माहीत असलेले बरे:
- बहुतेक स्त्रिया माहेरच्या कुलदैवताला जातही राहतात. आई-वडील व भावांबरोबर लहानपणापासूनच्या देवळात जाणे हे पूर्णपणे सामान्य आहे आणि फार थोडी घरे त्यात काही अडचण मानतात.
- अनेक जोडपी दोन्ही कुळाचार पाळतात. वर्षातून एकाऐवजी दोन दर्शने ही सहज जमणारी गोष्ट आहे आणि बरीच घरे नेमके तेच करतात.
- काही जोडपी दोन्हीही फारशी पाळत नाहीत. एक पिढी आधीच प्रथा खंडित झालेली घरे, आंतरजातीय किंवा आंतरसमाज विवाह, परदेशात राहणारी जोडपी - अशा घरांत हे सौम्य स्वरूपात पाळले जाते किंवा पाळले जात नाही, आणि तो त्यांचा निर्णय आहे.
- वाद फरकामुळे होत नाहीत, न बोलल्यामुळे होतात. एका घराची अपेक्षा लग्नानंतर ठराविक दिवसांत दर्शन व्हावे अशी असेल आणि दुसऱ्या घराने त्याचा विचारच केला नसेल, तर त्यावर लग्नानंतर वाद घालण्यापेक्षा लग्नाआधी बोलणे बरे. साखरपुड्याच्या वेळी "तुमच्याकडे कुलदैवताचं काय असतं?" एवढा एक प्रश्न विचारला तरी पुढचा बराच गोंधळ टळतो.
नेमके काय करायचे हे ठरवण्यासाठी वडीलधारी माणसे व घरचे गुरुजी हेच योग्य लोक आहेत, कारण उत्तर खरोखरच त्या दोन कुटुंबांवर अवलंबून असते.
बायोडाटामध्ये कुलदैवत कुठे लिहावे
नेहमीच्या मराठी लग्न बायोडाटामध्ये कुलदैवत कौटुंबिक माहितीच्या भागात येते - मूळ गाव, कुळ व आई-वडिलांच्या माहितीच्या शेजारी. गोत्र व देवक सहसा ज्योतिषविषयक भागात लिहिली जातात, कुलदैवत तिथे नाही. एक ओळ, आणि कुटुंब कुठून आले हे सांगणाऱ्या बाकीच्या माहितीबरोबरच.
ते लिहिण्यामागचे कारण साधे आहे. एक ओळ खर्ची पडते. कुळाचार पाळणाऱ्या घरांना उत्तर लगेच मिळते आणि त्यांना ते चाळणीचा प्रश्न न वाटता आपुलकीची गोष्ट वाटते - देवस्थान एकच निघाले तर बोलण्याला चांगली सुरुवात होते. न पाळणारी घरे ती ओळ वाचून पुढे जातात. कुलदैवत माहीत नसेल तर अंदाजाने काहीतरी लिहिण्यापेक्षा तो रकाना मोकळा ठेवा - रिकामा रकाना कुणाला खटकत नाही, पण चुकीचे नाव नंतर दुरुस्त करणे अवघड जाते. आमच्या मोफत बायोडाटा क्रिएटरमध्ये कुळ, कुलदैवत, गोत्र व देवकाचे रकाने कुटुंबे जिथे शोधतात नेमक्या त्याच जागी दिलेले आहेत.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
आमचे कुलदैवत माहीतच नसेल तर काय करावे? आधी वडिलांकडच्या वडीलधाऱ्यांना विचारा, मग घरच्या गुरुजींना, आणि मग मूळ गावी राहिलेल्या नात्यातल्या शाखेला. तरीही माग लागला नाही तर तसे स्पष्ट सांगा. अनेक कुटुंबांना ते खरोखरच शोधता येत नाही, गरज पडल्यास गुरुजी सर्वसाधारण पद्धतीने विधी पार पाडतात, आणि समोरची घरे हे उत्तर पुढचा प्रश्न न विचारता स्वीकारतात.
कुलदैवत आणि देवक एकच आहे का? नाही. कुलदैवत ही देवस्थान असलेली, कुळाने पिढ्यानपिढ्या पूजलेली देवता आहे. देवक हे पवित्र प्रतीक असते - सहसा एखादा वृक्ष, पान किंवा वनस्पती, कधी पक्षी किंवा वस्तू - आणि ते लग्नात देवक-स्थापनेने बसवले जाते. एका कुटुंबाला दोन्ही असू शकतात. दोन्ही एकाच संभाषणात येतात म्हणून गल्लत होते, पण त्या वेगळ्या प्रथा आहेत.
लग्नानंतर मुलीचे कुलदैवत बदलते का? परंपरेनुसार वधू पतीच्या घरच्या कुळाचारात सामील होते आणि जोडप्याचे घर त्या देवतेला मानते असे मानले जाते. ही रूढी आहे आणि कुटुंबे तिचा अर्थ वेगवेगळ्या पद्धतीने लावतात. प्रत्यक्षात अनेक स्त्रिया माहेरच्या कुलदैवताला जातही राहतात, आणि बहुतेक कुटुंबांना त्यात काही विसंगत वाटत नाही.
लग्नाआधी कुलदैवताला जाणे आवश्यक आहे का? अनेक कुटुंबे लग्नाआधी जाऊन येतात आणि काही घरांत तो महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. इतर कुटुंबे लग्नानंतर किंवा पुढच्या सोयीच्या प्रसंगी जातात - विशेषतः देवस्थान लांब असेल किंवा जोडपे परदेशी राहत असेल तर. प्रथा घराघरानुसार बदलते, त्यामुळे सर्वसाधारण नियमापेक्षा तुमच्या घरातल्या वडीलधाऱ्यांचे उत्तर जास्त उपयोगी.
दोन्ही कुटुंबांचे कुलदैवत एकच असेल तर लग्न होऊ शकते का? कुलदैवत एक असणे हे नात्याचे बंधन ठरत नाही. महाराष्ट्रातील असंख्य असंबंधित कुटुंबे एकाच प्रसिद्ध देवतांची उपासना करतात. नाते तपासण्यासाठी परंपरेने गोत्र व देवक पाहिले जातात आणि वडीलधारी माणसे तेच प्रश्न विचारतात. काही घरांच्या स्वतःच्या अतिरिक्त प्रथा असतात, त्यामुळे शंका असेल तर घरच्या गुरुजींना विचारणे योग्य.
एका कुटुंबाला एकापेक्षा जास्त कुलदैवते असू शकतात का? काहींना असतात. एक मुख्य देवता आणि तिच्याबरोबर आणखी एक-दोन देवतांचे आचार, किंवा गावच्या ग्रामदेवतेबरोबर मोठ्या तीर्थक्षेत्रातील देवतेचीही उपासना - असे घडते. हे असामान्य नाही, आणि बायोडाटासाठी ते एकाच नावावर आणण्याची गरज नाही - दोन्ही नावे लिहिली तरी चालते.
कुलदैवत ही शेवटी कुटुंबाची आठवण आहे - आपण कुठून आलो आणि वाटेत कुणाला भजत आलो याची. काही घरे ती संपूर्ण तपशिलासह जपतात, काहींकडे फक्त नाव उरलेले असते, तर काहींची ती धाग्यासकट सुटलेली असते - तिन्ही गोष्टी सामान्य आहेत. लग्न जवळ येत असेल आणि उत्तर कुणालाच माहीत नसेल, तर शेवटच्या आठवड्याची वाट न पाहता आताच फोन करा, घरातल्या सर्वात मोठ्या माणसापासून सुरुवात करा, आणि जे कळेल ते लिहून ठेवा. ती एक चिठ्ठी पुढच्या पिढीची तीच धावपळ वाचवते.
हेही वाचा
- गोत्र आणि देवक म्हणजे काय - सगोत्र विवाह का टाळला जातो?
- मराठी लग्नविधी - पारंपरिक मराठी लग्नातील रीतिरिवाज
- ९६ कुळी मराठा - इतिहास, कुळे, देवक आणि विवाह परंपरा
- हिंदू विवाहातील प्रगत ज्योतिषशास्त्र आणि परंपरा
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे:
- मराठी विवाह संस्था · मराठा · ९६ कुळी मराठा · ब्राह्मण · धनगर · सोनार
- पुणे · मुंबई · नाशिक · कोल्हापूर · नागपूर · ठाणे
- घटस्फोटीत स्थळे · एनआरआय स्थळे · वधू वर सूचक केंद्र