बहुतेक मराठी घरांत अंगणातली तुळस ही झाड म्हणून वागवली जात नाही. सकाळी सगळ्यात आधी तिला पाणी घातले जाते, संध्याकाळी तिच्या पायाशी दिवा लावला जातो, आणि तिचे पाणी ओलांडून जाण्याचा विचारही घरात कुणी करत नाही. वर्षातून एकदा तिचे लग्न लावले जाते. आणि चातुर्मास संपण्याची वाट पाहत बसलेल्या घरांसाठी नेमका हाच तो दिवस असतो, ज्या दिवशी लग्नाचे दार पुन्हा उघडते.
तुळशी विवाह म्हणजे काय
तुळशी विवाह म्हणजे तुळशीचा विष्णूशी - बाळकृष्ण किंवा शाळिग्राम या रूपात - लावला जाणारा विधिवत विवाह. हा घरोघरी, मंदिरांत आणि काही ठिकाणी सोसायटी किंवा गावपातळीवर एकत्रितपणे केला जातो. त्याची रचना खऱ्या लग्नासारखीच असते - अंतरपाट, मंगलाष्टके, अक्षता, नैवेद्य आणि आरती - फक्त हे सगळे अंगणाच्या आकारात बसवलेले असते.
हा विधी कार्तिक महिन्यात, शुक्ल पक्षात, म्हणजे चातुर्मास संपतो त्या टप्प्यावर येतो. परंपरेनुसार प्रबोधिनी एकादशीला - जिला कार्तिकी एकादशी किंवा देवउठनी एकादशी असेही म्हणतात - विष्णू चार महिन्यांच्या निद्रेतून जागे होतात, आणि त्या दिवसापासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत, म्हणजे महाराष्ट्रात त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दिवसापर्यंत, तुळशी विवाह लावला जातो. या काळात नेमका कोणता दिवस निवडायचा हे घरागणिक बदलते. काही घरांत एकादशीलाच, काहींत दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला, बऱ्याच घरांत पौर्णिमेला, आणि पुष्कळ घरांत सगळी माणसे जमू शकतील त्या दिवशी.
तारखेबद्दल एक गोष्ट स्पष्टपणे. तुळशी विवाह इंग्रजी दिनदर्शिकेत ठरावीक तारखेला येत नाही. तो चंद्रावर आधारित पंचांगाप्रमाणे दरवर्षी सरकतो, त्यामुळे गेल्या वर्षीची तारीख या वर्षी चालत नाही. चालू वर्षाच्या तारखेसाठी पंचांग पाहा किंवा तुमच्या गुरुजींना विचारा - या काळातला कोणता दिवस तुमच्या घरात पारंपरिकपणे पाळला जातो हेही तेच नेमके सांगू शकतील. आणि तुम्हाला सणाची तारीख नव्हे तर लग्नाचे मुहूर्त हवे असतील, तर आमच्या शुभ विवाह मुहूर्त मार्गदर्शनात महिन्यानुसार तारखा दिल्या आहेत.
तुळशी विवाहामागची कथा
एवढ्या जुन्या सणांप्रमाणेच तुळशी विवाहामागेही स्पष्टीकरण नाही, कथा आहे. आणि ती कथा एका पद्धतीने सांगितली जात नाही.
सर्वाधिक सांगितल्या जाणाऱ्या पुराणकथेत वृंदा नावाच्या स्त्रीचा उल्लेख येतो. तिचे पातिव्रत्य आणि निष्ठा इतकी अभंग होती की तिच्या पतीचा कुणालाही पराभव करता येत नव्हता. कथेनुसार विष्णूंनी तिला आपल्या पतीचे रूप वाटावे असे रूप घेतले, तिची निष्ठा भंगली आणि त्याबरोबर तिच्या पतीचे संरक्षणही संपले. जे घडले ते उमगल्यावर ती शोकाकुल झाली, असे परंपरा सांगते. कथेतील पुढचा भाग असा की विष्णूंनी तिच्या निष्ठेचा गौरव केला - ती तुळस झाली, आणि तिच्यासोबतच, शाळिग्रामाच्या रूपात, आपली पूजा होईल असे वरदान दिले. त्यांचा हा विवाह दरवर्षी कार्तिकात पुन्हा लावला जावा, हेही त्यातूनच आले.
या कथेची रूपे वेगवेगळी आहेत. वेगवेगळ्या पुराणांत नावे, तपशील आणि भर वेगळा आहे, आणि महाराष्ट्रातील तसेच इतरत्रच्या प्रादेशिक कथनांत त्यात आणखी भर पडली आहे. काही कथनांत वृंदा आणि तुळस एकच मानल्या जातात, तर काहींत तुळस लक्ष्मीशी जोडलेले स्वतंत्र रूप मानले जाते. कुणी ही कथा हानीची कथा म्हणून सांगते, तर कुणी अशा निष्ठेची कथा म्हणून जिला पूजेत कायमचे स्थान मिळाले. यातले एक रूप खरे ठरवण्यासाठी दुसरे खोडून काढण्याची गरज नाही. सगळ्या रूपांचा शेवट मात्र एकच आहे - तुळस विष्णूपासून वेगळी करता येत नाही, आणि वर्षातून एकदा त्या नात्याचा गौरव लग्न लावून केला जातो.
महाराष्ट्रात तुळशी विवाहाला विशेष महत्त्व का
मराठी घरात तुळस ही ऋतुपुरती सजावट नसते. तुळशी वृंदावन - अंगणातला किंवा गॅलरीतला बांधलेला चौथरा, गिलावा करून रंगवलेला, अनेकदा दिव्यासाठी छोटा कोनाडा असलेला - हे घराचे कायमचे अंग असते, आणि पुष्कळ घरांत घरातली सर्वात जुनी वस्तू तीच असते. रोज पाणी घातले जाते. संध्याकाळी दिवा लावला जातो. घरातली स्त्री प्रदक्षिणा घालते. कुणी महत्त्वाच्या कामाला बाहेर पडत असेल तर आधी तिथे थांबते. मुंबई-पुण्यातल्या अंगण नसलेल्या फ्लॅटमध्येही गॅलरीत कुंडीत तुळस असते आणि हीच सगळी रीत तशीच पाळली जाते.
त्यामुळे तिचे लग्न लावायचा दिवस उजाडतो तेव्हा ते दूरचे, पुस्तकातले वाटत नाही. घरातलेच कुणीतरी उजवायचे आहे, अशा भावनेने घर तयारीला लागते.
याखाली एक खराखुरा ऋतुबदलही आहे. कार्तिक म्हणजे पाऊस आटोपलेला, शेतीची कामे मार्गी लागलेली, हवा बदललेली, आणि वर्ष पुन्हा मोकळे झालेले. चातुर्मास - म्हणजे ज्या चार महिन्यांत बहुतेक घरे लग्न, वास्तुशांत आणि इतर मोठी मंगल कार्ये टाळतात तो काळ - इथेच संपतो. तुळशी विवाह नेमका या सांध्यावर बसतो. अगदी शब्दशः तो त्या हंगामातले पहिले लग्न असते, आणि घरातल्या दिनदर्शिकेत त्यानंतरच बाकीची लग्ने येतात.
घरी तुळशी विवाह साधारणपणे कसा केला जातो
खाली दिलेली रचना मराठी घरांत साधारणपणे कशी असते याचे वर्णन आहे - नियमावली नाही. दिवस, क्रम, वस्तू आणि थाट यात घरागणिक फरक पडतो, आणि यातला प्रत्येक फरक कुणाच्या तरी घरची योग्य रीत आहे. तुमच्या घरची स्वतःची पद्धत असेल, तर तीच पाळावी.
- तुळशी वृंदावन स्वच्छ करून सजवा. आधीच्या दिवसांत वृंदावन धुऊन घेतले जाते. अनेक घरांत त्याला नव्याने रंग किंवा चुना दिला जातो, आणि रांगोळी, फुले, आंब्याची पाने व छोटे दिवे लावून सजवले जाते. काही घरांत रांगोळी विधीच्या दिवशीच काढतात. फ्लॅटमध्ये कुंडी आणि तिच्याभोवतीची जागा त्याच पद्धतीने आवरून सजवली जाते.
- तुळशीला वधूसारखे सजवा. झाडाभोवती किंवा वृंदावनाभोवती छोटी साडी किंवा वस्त्र गुंडाळले जाते, त्यासोबत बांगड्या, काही घरांत छोटे मंगळसूत्र, फुले आणि हळदी-कुंकू. काही घरे हे अगदी साधेपणाने करतात, काही वृंदावन खूप सजवतात. दोन्ही सारखेच प्रचलित आहे.
- बाळकृष्णाची मूर्ती किंवा शाळिग्राम शेजारी ठेवा. बाळकृष्णाची छोटी मूर्ती, किंवा घरात शाळिग्राम असेल तर तो, स्नान घालून, सजवून वर म्हणून तुळशीशेजारी ठेवला जातो. ज्या घरांत यापैकी काहीच नाही ती घरे विष्णूचा फोटो किंवा प्रतिमा ठेवतात आणि विधी कोणत्याही अडचणीशिवाय पार पडतो.
- लग्नाप्रमाणे विधी करा. तुळस आणि मूर्ती यांच्यामध्ये अंतरपाट धरला जातो आणि मंगलाष्टके म्हटली जातात - कुठे पूर्ण पारंपरिक, कुठे थोडक्यात, तर कुठे घरच्या स्वतःच्या ओळींसह. घरची मंडळी लग्नात उभी राहतात तशी भोवती उभी राहतात, शेवटी अक्षता टाकल्या जातात आणि अंतरपाट खाली घेतला जातो. जिथे गुरुजी बोलावले जातात तिथे तेच विधी सांगतात; पुष्कळ घरांत घरातलेच वडीलधारे हे करतात.
- पारंपरिक वस्तू आणि नैवेद्य अर्पण करा. ऊस, आवळ्याची फांदी, चिंच आणि ऋतुमानाप्रमाणे मिळणारी फळे वृंदावनाभोवती मांडली जातात, आणि घरात केलेला नैवेद्य दाखवला जातो. नेमके पदार्थ घरानुसार आणि त्या आठवड्यात बाजारात काय आले आहे त्यानुसार बदलतात.
- आरती करून प्रसाद वाटा. शेवटी आरती होते आणि उपस्थित सगळ्यांना प्रसाद वाटला जातो. अनेक ठिकाणी सामाजिकदृष्ट्या हाच भाग सर्वात मोठा असतो - अख्खी बिल्डिंग किंवा अख्खी गल्ली खाली उतरते आणि त्याचा एक छोटासा समारंभच होऊन जातो.
काही घरांत जेवणाआधी वीस मिनिटांत हे सगळे आटोपते. काही घरे संध्याकाळ राखून ठेवतात, नातेवाइकांना बोलावतात आणि रीतसर कार्यक्रम करतात. यातले एक जास्त बरोबर आणि दुसरे कमी, असे काही नाही.
पारंपरिक नैवेद्य आणि अर्पण - आणि त्यामागचा ऋतू
तुळशी विवाहात अर्पण होणाऱ्या वस्तू म्हणजे मुळात त्या ऋतूचे पीक. कार्तिकात नेमके हेच बाजारात येते, आणि पूजेचे ताट तेच दाखवते.
- ऊस. उसाचे कांडे वृंदावनावर बांधून मांडव केला जातो, किंवा चार कोपऱ्यांत मांडवाच्या खांबांसारखे उभे केले जातात. महाराष्ट्रात ऊस याच काळात सर्वात चांगला असतो.
- आवळा. आवळ्याची फांदी, अनेकदा फळांसह, वृंदावनाजवळ ठेवली जाते. आवळा एकूणच कार्तिक महिन्याशी जोडलेला आहे, आणि काही घरांत कार्तिक पौर्णिमेला आवळ्याच्या झाडाशी संबंधित रीतीही पाळल्या जातात.
- चिंच. ताजी चिंच आवळ्यासोबत अर्पण केली जाते, आणि अनेक घरांत चिंच-आवळा एकत्रच ताटात येतात.
- ऋतूतली फळे आणि गोड नैवेद्य. बोरे, रताळी, शेंगदाणे आणि त्या दिवसांत नव्याने येणारे जे असेल ते अर्पण केले जाते, आणि नैवेद्य तर पूर्णपणे घरानुसार बदलतो.
यातल्या प्रत्येक वस्तूला जोडलेली वेगवेगळी प्रतीकात्मक स्पष्टीकरणे तुम्हाला ऐकायला मिळतील, आणि ती सांगणाऱ्यागणिक बदलतात. प्रामाणिक उत्तर याहून साधे आहे - ही कार्तिकातल्या हंगामाची पिके आहेत, ती कार्तिकातल्या सणाला अर्पण होतात, आणि शेतीप्रधान राज्यात सणांचे आणि पिकांचे दिनदर्शिकापत्रक कधीच वेगळे नव्हते. तुमच्या घरात एखाद्या वस्तूला विशिष्ट अर्थ जोडलेला असेल, तर तो तुमच्या घरापुरता खरा आहे आणि जपण्यासारखा आहे.
तुळशी विवाह आणि लग्नसराईची सुरुवात
आता सध्या स्थळ शोधत असलेल्यांसाठी प्रत्यक्ष कामाचा भाग.
चातुर्मासात, म्हणजे साधारण आषाढी एकादशीपासून प्रबोधिनी एकादशीपर्यंत, महाराष्ट्रातील बहुतेक हिंदू कुटुंबे लग्ने लावत नाहीत. मुहूर्त अगदी कमी असतात किंवा नसतातच, मंगल कार्यालये शांत असतात, आणि स्थळ शोधणाऱ्या घरांना सगळी प्रक्रिया मंदावल्यासारखी वाटते - बोलणी होतात पण काही निश्चित होत नाही, आणि वडीलधारी माणसे रास्तपणे म्हणतात की हंगाम वळेपर्यंत काही ठरवण्यात अर्थ नाही.
तुळशी विवाह हेच वळण दाखवतो. इथून शुभ काळ पुन्हा सुरू होतो, मुहूर्त उपलब्ध होऊ लागतात, आणि लग्नसराई खऱ्या अर्थाने सुरू होऊन थंडीच्या महिन्यांत चालू राहते. प्रत्यक्षात यातून एकाच वेळी अनेक गोष्टी घडतात. पुढच्या महिन्यांसाठी हॉल आणि मंगल कार्यालये भरायला लागतात. आचारी, बँड आणि फोटोग्राफर बुकिंग घ्यायला लागतात. पावसाळ्यात जवळपास ठरलेल्या स्थळांच्या तारखा निश्चित व्हायला लागतात. आणि जी घरे शोध सुरू करण्यासाठी थांबली होती, ती शोध सुरू करतात. वर्षभराची ही लय कशी चालते हे समजून घेण्यासाठी महाराष्ट्रातील लग्नसराईचे हंगाम हा लेख वाचा.
तुम्ही स्थळ शोधत असाल, तर वर्षातला सर्वात गजबजलेला आणि सर्वात फलदायी काळ हाच आहे - आणि त्यात धावपळ करत शिरण्यापेक्षा तयारीनिशी शिरणे कधीही बरे.
स्थळ शोधणाऱ्या कुटुंबाने या काळाचा कसा उपयोग करावा
यातून दडपण घ्यायचे मुळीच कारण नाही. पण तुळशी विवाहाच्या आसपासच्या आठवड्यांत गोष्टी खरोखर हलतात, आणि त्याचे कारण अगदी साधे आहे - याच काळात नातेवाईक एकमेकांना भेटतात. कार्यक्रम असतात, नात्यातली लग्ने असतात, देवदर्शन असते, घरात पाहुणे असतात. स्थळांची बोलणी नेमकी अशाच जमण्यातून सुरू होतात, आणि ती नेहमीच तशी होत आली आहेत.
- बायोडेटा तयार आणि अद्ययावत ठेवा. काकूंनी मागितल्यावर त्याच रात्री बनवायला घेण्यासारखी ही गोष्ट नाही. फोटो अलीकडचा आहे ना, नोकरी आणि गाव बरोबर आहे ना, घरची माहिती जुनी तर झाली नाही ना - हे तपासून घ्या. नव्याने बनवायचा असेल तर आमचा मोफत बायोडेटा क्रिएटर मराठी किंवा इंग्रजीत छापण्यायोग्य बायोडेटा तयार करून देतो, आणि मराठी बायोडेटा फॉरमॅट व नमुने या लेखात नीट मांडलेला बायोडेटा कसा दिसतो ते पाहता येईल.
- नातेवाईक स्थळे सुचवतील हे गृहीत धरा. कुणीतरी एखाद्या घराचे नाव काढेल, नाशिकच्या मुलाबद्दल सांगेल, किंवा शेजारच्या मुलीचा विषय काढेल. आजही मोठ्या प्रमाणात स्थळे अशीच सुरू होतात. अशा वेळी काय उत्तर द्यायचे हे आधीच ठरवून ठेवा - म्हणजे तिथल्या तिथे नाकारलेही जाणार नाही आणि गरजेपेक्षा जास्त शब्दही दिला जाणार नाही.
- तुम्हाला काय हवे आहे याचे उत्तर स्वतःकडे तयार ठेवा. हा प्रश्न या दिवसांत सतत विचारला जातो, आणि मोघम उत्तर दिले की सुचवली जाणारी स्थळेही मोघमच येतात. दोन-तीन स्पष्ट मुद्दे - शहर, नोकरी, कुटुंबाची रचना, तुमच्यासाठी खरोखर महत्त्वाचे असेल ते - एवढ्याने प्रत्येक संभाषण जास्त कामाचे होते.
- घरातल्या वडीलधाऱ्यांशी कार्यक्रमाआधी बोला, कार्यक्रमात नको. तुमच्या घराला काय चालेल आणि काय चालणार नाही याबद्दल स्पष्टता असेल, तर ती भरल्या खोलीत स्थळ निघण्याआधी सगळ्यांना माहीत असलेली बरी.
- मुहूर्तांवर आधीपासून लक्ष ठेवा. स्थळ पटकन पुढे सरकले, तर पुढच्या महिन्यांतल्या चांगल्या तारखा आधी संपतात - आणि हॉल तर सगळ्यात आधी.
संकल्प किंवा व्रत म्हणून केला जाणारा तुळशी विवाह
काही कुटुंबे तुळशी विवाह व्रत म्हणून, किंवा विशिष्ट संकल्प मनात ठेवून करतात. अशा संकल्पांमध्ये मुलीचे किंवा मुलाचे लग्न जमावे हा हेतू अनेकदा सांगितला जातो - घर तो संकल्प सोडून विधी करते, कधी ठरावीक वर्षे हे व्रत घेते, तर कधी नेहमीपेक्षा अधिक विस्ताराने विधी करते.
ही प्रथा खरी आहे आणि बऱ्याच ठिकाणी पाळली जाते. इथे तिचा उल्लेख कुटुंबे ती पाळतात म्हणून केला आहे - शिफारस म्हणून नाही, आणि त्यातून काय घडते याबद्दल कोणताही दावा करून नाही. जी घरे अशा पद्धतीने हे व्रत करतात त्यांना त्यांची रीत साधारणपणे माहीत असते; माहीत नसेल तर विचारण्यासाठी योग्य व्यक्ती घरचे गुरुजीच. आणि जी घरे कोणताही विशेष संकल्प न ठेवता, वर्षाचा सण म्हणून तुळशी विवाह करतात, ती काही कमी करत नाहीत.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
या वर्षी तुळशी विवाह कधी आहे? तो दरवर्षी बदलतो, कारण तो इंग्रजी दिनदर्शिकेवर नव्हे तर चंद्रावर आधारित पंचांगावर चालतो. तो कार्तिकात, प्रबोधिनी एकादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच्या काळात येतो, आणि त्यातला दिवस घरे स्वतः निवडतात. चालू वर्षाच्या तारखेसाठी पंचांग पाहा किंवा गुरुजींना विचारा - तुमच्या घरात कोणता दिवस पाळला जातो हेही तेच सांगतील.
तुळशी विवाह कोण करू शकते? ज्या घरात तुळस आहे ते कोणतेही घर हा विधी करते. बहुतेक घरांत घरातल्या स्त्रिया, अनेकदा एखाद्या वडीलधाऱ्या बाई, हा विधी चालवतात आणि सगळे कुटुंब उपस्थित असते. यासाठी घर मोठे किंवा सधन असण्याची गरज नाही, आणि विधी किती थाटात करावा याचे कोणतेही किमान माप नाही.
गुरुजींशिवाय तुळशी विवाह करता येतो का? पुष्कळ घरे गुरुजींशिवायच करतात. बहुतेक मराठी घरांत घरातलेच वडीलधारे विधी सांगतात, येत असलेली मंगलाष्टके म्हणतात आणि घरची मंडळी त्यात सामील होतात. ज्यांना पूर्ण पारंपरिक रीत हवी असते ती घरे गुरुजींना बोलावतात, आणि गावात किंवा सोसायटीत काही घरे सामुदायिक विधीला जातात. या सगळ्या पद्धती सारख्याच रूढ आहेत.
शाळिग्राम असणे आवश्यक आहे का? नाही. ज्या घरात शाळिग्राम आहे तिथे तो वापरला जातो, आणि बहुतेक घरांत तो नसतोच. बाळकृष्णाची छोटी मूर्ती हा सर्वात प्रचलित पर्याय आहे आणि तो पूर्णपणे रूढ आहे. दोन्हीही नसलेली घरे विष्णूचा फोटो किंवा प्रतिमा ठेवतात. पद्धती वेगवेगळ्या आहेत, आणि केवळ याच कारणासाठी कुणीही विधी पुढे ढकलण्याची गरज नाही.
तुळशी विवाहानंतर खरोखरच लग्ने सुरू होतात का? पारंपरिक दिनदर्शिकेनुसार होय. चातुर्मासात बहुतेक कुटुंबे लग्ने टाळतात, आणि तो काळ प्रबोधिनी एकादशीच्या सुमारास संपतो. त्यानंतर शुभ मुहूर्त पुन्हा उपलब्ध होतात. प्रत्यक्षातही याच सुमारापासून लग्नपत्रिका यायला लागतात आणि थंडीचे महिने भरून जातात. ही रूढी आहे, कायदा नाही - हंगामाबाहेर लग्न करणारी घरे काही चुकीचे करत नाहीत.
आमच्या घरात तुळशी विवाह कधीच केला नाही. आता सुरू करता येईल का? कुटुंबे रीती सुरू करतात आणि सोडतातही - बहुतेकदा नवीन संसार सुरू होतो तेव्हा किंवा नव्या घरात तुळस लावली जाते तेव्हा. सुरू करायचा असेल तर व्यवहार्य मार्ग म्हणजे नात्यातल्या वडीलधाऱ्यांना त्यांची पद्धत विचारून तीच पाळणे - म्हणजे तुम्ही जे सुरू करता ते ओळखीचे, तुमच्या घराण्याचे रूप राहते, कुठूनतरी उचललेले सर्वसाधारण रूप नाही.
तुळशी विवाह हा मराठी वर्षातल्या सर्वात शांत सणांपैकी एक. गर्दी नाही, मिरवणूक नाही, खर्च तर जवळजवळ नाहीच - वर्षभर जिची काळजी घेतली तिच्याभोवती घर जमते आणि तिचे लग्न लावून देते, एवढेच. त्याच दिवशी हंगामही उघडतो हा दिनदर्शिकेचा योगायोग आहे, पण तो कधीच योगायोगासारखा वाटला नाही. तुमच्या घरी स्थळाचा शोध चालू असेल, तर त्यातला व्यवहार्य भाग गांभीर्याने घ्या - बायोडेटा अद्ययावत, उत्तरे स्पष्ट, वडीलधाऱ्यांशी बोलणे झालेले. दिवसाचा बाकीचा भाग तुळशीचा आहे.
हेही वाचा
- महाराष्ट्रातील लग्नसराईचे हंगाम - मराठी कुटुंबे लग्ने कधी करतात
- शुभ विवाह मुहूर्त २०२७ - महिन्यानुसार लग्नाच्या शुभ तारखा
- मराठी लग्नाचे विधी - संपूर्ण मार्गदर्शन
- हिंदू विवाहातील ज्योतिष आणि परंपरा
अजून योग्य स्थळ शोधत आहात?
विवाह स्वप्न हे महाराष्ट्रभर पडताळलेली स्थळे असलेले मराठी विवाह संकेतस्थळ आहे:
- मराठी विवाह संस्था · मराठा · ९६ कुळी मराठा · ब्राह्मण · धनगर · सोनार
- पुणे · मुंबई · नाशिक · कोल्हापूर · नागपूर · ठाणे
- घटस्फोटीत स्थळे · एनआरआय स्थळे · वधू वर सूचक केंद्र