सांस्कृतिक अभिमानाचं आणि सौंदर्याचं प्रतीक म्हणजे आपली नऊवारी साडी. नऊ वार कापड सुबकपणे नेसलेली स्त्री म्हणजे सौंदर्य आणि सोय यांचा अप्रतिम मिलाफ! शतकानुशतके नऊवारी ही मराठी अस्मितेची ओळख राहिली आहे. तुम्ही लग्नासाठी वधू म्हणून तयारी करत असाल, किंवा एखाद्या पारंपरिक समारंभाला पाहुणे म्हणून जाणार असाल, तर नऊवारीचा इतिहास, ती नेसण्याच्या विविध पद्धती आणि आधुनिक काळानुसार त्यात झालेले बदल समजून घेणे रंजक ठरेल.
नऊवारीचा थोडक्यात इतिहास
'नऊवारी' हा शब्द 'नऊ' आणि 'वार' (yards) या शब्दांपासून तयार झाला आहे - ज्याचा अर्थ आहे नऊ वार लांबीची साडी. नऊवारी साडीचा इतिहास थेट मराठा साम्राज्याच्या काळापर्यंत जातो. त्या काळी स्त्रियांना दैनंदिन कामं करण्यासाठी, घोडेस्वारी करण्यासाठी आणि प्रसंगी युद्धात सहभागी होण्यासाठी अशा वस्त्राची गरज होती, ज्यामध्ये मोकळेपणाने हालचाल करता येईल. म्हणूनच ही साडी विशिष्ट अशा 'धोतर' शैलीत नेसली जाते - जिथे कापड पायांमधून मागे घेऊन खोचले जाते. यामुळे साडीचे सौंदर्य तर टिकून राहतेच, शिवाय पायजम्यासारखी सोय आणि सुरक्षितताही मिळते.
काळाच्या ओघात नऊवारी ही केवळ दैनंदिन वापरातील साडी राहिली नाही, तर ती एक मानाचं प्रतीक बनली. आज लग्नसोहळे, गुढीपाडवा, गणेशोत्सव अशा सणांना आणि लावणी नृत्यासाठी नऊवारी आवर्जून नेसली जाते. नऊवारीला 'काष्ठा' किंवा 'सकच्छा' साडी असेही म्हटले जाते. ही साडी नेसण्यासाठी परकर (पेटिकोट) लागत नाही, म्हणून तिला 'अखंड वस्त्र' मानले जाते.
नऊवारी नेसण्याच्या मुख्य पद्धती
नऊवारी साडी महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत अनेक पारंपरिक पद्धतींनी नेसली जाते. त्यापैकी काही प्रमुख पद्धती खालीलप्रमाणे:
१. ब्राह्मणी (पेशवाई) पद्धत: लग्नसोहळे आणि धार्मिक समारंभांसाठी ही पद्धत सर्वात लोकप्रिय आहे. ही नेसणी अत्यंत शोभिवंत, डौलदार आणि शाही दिसते. यामध्ये साडीच्या निऱ्या समोरून अतिशय नीटनेटक्या मांडल्या जातात आणि पदर डाव्या खांद्यावर घेतला जातो. जेव्हा आपण एका पारंपरिक मराठी वधूची कल्पना करतो, तेव्हा डोळ्यासमोर बहुधा याच पद्धतीची नऊवारी नेसलेली वधू उभी राहते.
२. कोळी पद्धत: ही कोळी आणि मच्छिमार समाजाची पारंपरिक नेसणी आहे. काम करताना सहज हालचाल करता यावी म्हणून साडी अधिक घट्ट आणि थोडी वर खोचून नेसली जाते. ही पद्धत अत्यंत व्यावहारिक आणि मजबूत दिसते.
३. प्रादेशिक प्रकार: महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या समाजांमध्ये नऊवारी नेसण्याच्या स्थानिक पद्धती आहेत. आगरी समाजातील स्त्रिया गुडघ्यापर्यंत साडी नेसतात, ज्याला 'आडवा पाटल' म्हणतात. या सर्व पद्धती महाराष्ट्राच्या विविध संस्कृतींचं आणि वारशाचं दर्शन घडवतात.
योग्य कापडाची निवड
साडी कशी बसेल आणि तिच्या निऱ्या कशा टिकतील, हे सर्वस्वी कापडावर अवलंबून असते:
- पैठणी रेशीम: वधूच्या नऊवारीसाठी हा सर्वात उत्तम पर्याय आहे. येवला किंवा पैठणची हातमाग पैठणी साडी तिच्या चमकदार रेशमासाठी, जरीच्या पदरासाठी आणि मोर किंवा बांगडी-मोर नक्षीसाठी प्रसिद्ध आहे. पैठणी साडी अतिशय सुंदर नेसता येते आणि तिच्या निऱ्याही छान टिकून राहतात.
- इतर रेशीम आणि सिल्क: कांजीवरम, बनारसी किंवा रेशीम मिश्रित साड्या. ज्या वधूंना पारंपरिक नेसणी हवी आहे, पण लुकमध्ये थोडा वेगळेपणा हवा आहे, त्यांच्यासाठी हे उत्तम पर्याय आहेत.
- सुती (Cotton): नऊवारी नेसण्याचा सराव करण्यासाठी, सणासुदीच्या दिवशी किंवा साध्या कार्यक्रमांसाठी सुती साडी आदर्श मानली जाते. सुती नऊवारी वजनाला हलकी असते आणि पहिल्यांदा नेसणाऱ्यांसाठी ती सांभाळायला सोपी जाते.
- रेडिमेड (शिवलेली) नऊवारी: आजकाल शिवलेल्या रेडिमेड नऊवारी साड्यांना मोठी पसंती मिळत आहे. या साड्या हुबेहूब पारंपरिक नेसणीसारख्याच दिसतात, पण त्या घालणं अतिशय सोपं आणि जलद असतं. ज्यांना साडी नेसता येत नाही किंवा वेळेची कमतरता आहे, त्यांच्यासाठी हा एक अतिशय सोयीचा पर्याय आहे.
मराठी वधूचा पारंपरिक साज
नऊवारी हा वधूच्या साजाचा मुख्य भाग असला, तरी संपूर्ण वधूच्या लुकमध्ये पुढील दागिन्यांचा समावेश असतो:
- नथ: मोत्यांनी आणि रत्नांनी जडवलेली नाजूक नथ ही मराठी वधूची ओळख आहे.
- मुंडावळ्या: कपाळावर बांधल्या जाणाऱ्या मोत्यांच्या किंवा फुलांच्या सुबक माळा.
- पारंपरिक दागिने: चिंचपेटी, ठुशी, कोल्हापुरी साज, बोरमाळ आणि सोन्याच्या पाटल्या/बांगड्या.
- गजरा: केसांच्या आंबाड्यावर मोगऱ्याच्या फुलांचा सुवासिक गजरा.
- हिरवा चुडा: मराठी वधूच्या हातात हिरव्या रंगाच्या काचेच्या बांगड्या असणे अनिवार्य आणि शुभ मानले जाते.
आजकालच्या आधुनिक वधू पारंपरिक नऊवारीसोबतच डिझायनर ब्लाउजला पसंती देत आहेत. वेगळे नेकलाइन कट्स, आकर्षक भरतकाम (एम्ब्रॉयडरी) किंवा कॉन्ट्रास्ट रंगाचे ब्लाउज घालून परंपरेचा सन्मान राखत त्या स्वतःचा एक वेगळा आणि स्टायलिश लुक तयार करत आहेत.
आत्मविश्वासाने नऊवारी नेसण्यासाठी काही खास टिप्स
१. आधीच सराव करा: लग्नाच्या किंवा मुख्य कार्यक्रमाच्या दिवशी पहिल्यांदाच नऊवारी नेसण्याचा प्रयोग करू नका. साडी नेसवणाऱ्या एखाद्या अनुभवी व्यक्तीसोबत आधी दोन-तीन वेळा नेसून पाहण्याचा सराव करा. २. सेफ्टी पिनांचा योग्य वापर: साडीच्या निऱ्या आणि काष्ठा योग्य ठिकाणी पिना लावून व्यवस्थित सुरक्षित करा. यामुळे लग्नातील विधी करताना किंवा नाचताना साडी दिवसभर जागेवर राहण्यास मदत होईल. ३. योग्य पादत्राणे (Footwear) निवडा: नऊवारीवर कोल्हापुरी चप्पल अतिशय छान दिसते. जर तुम्हाला हील्स घालायच्या असतील, तर त्या जास्त उंच नसाव्यात, जेणेकरून साडी नेसून तुम्हाला आरामात चालता येईल. ४. साडीची लांबी बरोबर ठेवा: नऊवारी साडी घोट्यांच्या अगदी थोडीशी वर असावी. ती जमिनीवर खूप लोळणारी किंवा खूप वर खेचलेली नसावी. ५. आपत्कालीन किट जवळ ठेवा: सेफ्टी पिना, छोटा आरसा, टिकल्या आणि टच-अपसाठी लागणाऱ्या गोष्टींची एक छोटी पर्स सोबत ठेवा, जी तुम्हाला दिवसभर उपयोगी पडेल.
संस्कृतीचा वारसा जपणारे वस्त्र
नऊवारी साडी हा केवळ फॅशनचा भाग नाही, तर ती मराठा स्त्रियांच्या सामर्थ्याची, सन्मानाची आणि संस्कृतीची ओळख आहे. लग्नात नऊवारी नेसणे म्हणजे आपल्या या महान वारशाचा अभिमानाने स्वीकार करून आयुष्याच्या नवीन प्रवासाची सुरुवात करणे.
जर तुम्ही अद्याप लग्नाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात असाल आणि तुमच्या आयुष्यातील तो खास जोडीदार शोधत असाल, तर 'विवाह स्वप्न' तुम्हाला नक्कीच मदत करू शकते. आजच तुमचे प्रोफाइल तयार करा आणि तुमच्या मूल्यांशी व परंपरांशी जुळणाऱ्या योग्य कुटुंबांशी जोडले जा!