मराठी लग्नाला गेलेल्या कोणत्याही व्यक्तीला विचारून पाहा, लग्नातलं सर्वात जास्त काय आठवतं? बऱ्याचदा उत्तर डेकोरेशन किंवा कपडे नसून 'लग्नाचं जेवण' हेच असतं. पारंपरिक मराठी लग्नाचा बेत अतिशय विचारपूर्वक आणि चवीने आखलेला असतो. ताटातील प्रत्येक पदार्थाचं एक खास महत्त्व असतं, प्रत्येक चवीला तिची अशी एक वेगळी जागा असते. केळीचं पान किंवा स्टीलचं मोठं ताट म्हणजे जणू चवींचं एक संपूर्ण विश्वच असतं! चला तर मग, पाहूया या लग्नाच्या ताटात नक्की काय असतं आणि का असतं.
पंगतीची सुरुवात: वरण-भात
प्रत्येक मराठी लग्नाची पंगत एका अत्यंत साध्या, पण तेवढ्याच समाधानकारक पदार्थाने सुरू होते, तो म्हणजे वरण-भात. गरमागरम मऊ भात, त्यावर तूर डाळीचं साधं वरण आणि साजूक तुपाची धार! हा ताटाचा आत्मा आहे, जो तुम्हाला 'तुम्ही घरच्याच पंगतीत आहात' अशी जाणीव करून देतो. लग्नाचा बेत कितीही शाही असला, तरी पंगतीचा खरा श्रीगणेशा या वरण-भातानेच होतो.
पंगतीचे मानकरी: मुख्य पक्वान्ने
पुरणपोळी: जर मराठी सोहळ्याची ओळख सांगणारा एखादा पदार्थ निवडायचा असेल, तर ती नक्कीच पुरणपोळी असेल. हरभरा डाळ आणि गुळाचं खमंग पुरण भरून लाटलेली मऊ, लुसलुशीत पोळी, तव्यावर खरपूस भाजलेली आणि साजूक तुपात अगदी डबडबलेली! काही ठिकाणी यासोबत कटाची आमटी (पुरणाच्या उरलेल्या पाण्यापासून बनवलेली झणझणीत आमटी) वाढली जाते. पुरणपोळी आणि कटाची आमटी म्हणजे निव्वळ स्वर्गसुख!
मसालेभात: अनेक प्रकारच्या भाज्या, शेंगदाणे आणि आचाऱ्याच्या खास मसाल्यांनी सुगंधित केलेला मसालेभात. हा नुसता पाहायलाच रंगीबेरंगी नसतो, तर चवीलाही अप्रतिम असतो. रायता आणि पापडासोबत याचा आस्वाद घेताना एक वेगळीच तृप्ती मिळते.
श्रीखंड: घट्ट, मलईदार आणि केशर-वेलचीच्या सुगंधाने दरवळणारं चक्क्याचं गोड मिष्टान्न! थंडगार श्रीखंड जेवणातील तिखट आणि मसालेदार पदार्थांचा तिखटपणा कमी करण्याचं काम करतं. उन्हाळ्याच्या दिवसांत अनेक लग्नांमध्ये श्रीखंडाऐवजी खास आम्रखंड (आंब्याच्या रसाने युक्त श्रीखंड) वाढण्याचा प्रघात आहे.
भरली वांगी: खोबरं, शेंगदाण्याचा कूट, तीळ आणि कांद्याच्या झणझणीत व दाट रश्श्यात शिजवलेली भरली वांगी. हा अस्सल मराठी पाककलेचा एक मानबिंदू आहे, ज्याची लग्नाच्या पंगतीत हजेरी जवळजवळ अनिवार्यच असते.
ताटाची रंगत वाढवणारे पदार्थ
उसळ: मोड आलेल्या कडधान्यांची उसळ - बऱ्याचदा मटकीची उसळ किंवा मुगाची उसळ. वरून ताज्या कोथिंबिरीची पेरणी आणि लिंबाची फोड. अतिशय साधी, पौष्टिक आणि मनाला तृप्त करणारी!
आमटी: तिखट-गोड-आंबट चवीची डाळ, जी भातावर घेऊन खाल्ली जाते. कोकणाकडच्या लग्नांमध्ये विशेषतः कोकम घालून केलेली आमटी खूप लोकप्रिय आहे.
बटाट्याची भाजी: पिवळीधमक, मोहरी-कढीपत्त्याची खमंग फोडणी दिलेली साधीच पण सगळ्यांच्या आवडीची बटाट्याची भाजी. ही ताटात अगदी शांतपणे बसलेली असते, पण जेवणाची रंगत वाढवते.
पुरी: गरमागरम, टम्म फुगलेली पुरी. श्रीखंडासोबत पुरीचा आस्वाद घेणं हा स्वतःच एक वेगळा आनंद असतो. श्रीखंड-पुरी ही जोडी मराठी लग्नातली हिट जोडी आहे.
स्टार्टर्स आणि नाश्ता
आजकाल बऱ्याच आधुनिक मराठी लग्नांमध्ये मुख्य पंगतीसोबतच एक स्टार्टर्सचा वेगळा काउंटरही पाहायला मिळतो. त्यातले काही लोकप्रिय पर्याय:
- बटाटा वडा: खमंग बटाटा वडा, सोबत पुदिन्याची हिरवी चटणी आणि तळलेली हिरवी मिरची.
- कोथिंबीर वडी: कोथिंबीर आणि बेसनाची कुरकुरीत आणि खमंग वडी.
- साबुदाणा वडा: शेंगदाण्याच्या कुटासोबत तळलेले कुरकुरीत साबुदाणा वडे (अनेकांचे आवडते!).
- कांदा भजी: गरमागरम आणि कुरकुरीत कांदा भजी.
- मिसळ पाव: झणझणीत मिसळ, त्यावर भरपूर फरसाण आणि मऊ पाव. काही लग्नांमध्ये तर खास लाइव्ह मिसळ काउंटरही असतो.
ताटाची शान वाढवणारे 'डावीकडचे' पदार्थ
पानावर डावीकडे वाढले जाणारे पदार्थ जेवणाची चव दुप्पट करतात:
- कोशिंबीर: बारीक चिरलेली काकडी, दही आणि दाण्याचा कूट घालून केलेली थंडगार आणि ताजी कोशिंबीर.
- सोल कढी: नारळाचं दूध आणि कोकम यापासून बनवलेलं गुलाबी रंगाचं पेय. हे पचनासाठी उत्तम असतं आणि कोकणी लग्नाचा हा एक अविभाज्य भाग आहे.
- पापड: भाजलेला किंवा तळलेला कुरकुरीत उडदाचा पापड.
- लोणचं: जेवणाची चव वाढवणारं आंब्याचं किंवा लिंबाचं तिखट-आंबट लोणचं.
- ठेचा: हिरवी मिरची आणि लसूण खलबत्त्यात कुटून केलेला झणझणीत ठेचा (तिखट खाणाऱ्यांच्या खास आवडीचा!).
मांसाहारी पक्वान्ने
महाराष्ट्रातील काही विशिष्ट समाजांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये (विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्र आणि कोल्हापूर भागात) लग्नाच्या जेवणात मांसाहाराचाही समावेश असतो:
- तांबडा रस्सा: कोल्हापूरची शान असलेला अतिशय झणझणीत लाल मटण रस्सा.
- पांढरा रस्सा: नारळाच्या दुधावर आधारित, कमी तिखट पण अतिशय चविष्ट पांढरा मटण रस्सा.
- चिकन सुक्का: खोबऱ्याच्या वाटणात केलेलं मसालेदार कोरडं चिकन.
- सुरमई / बांगडा फ्राय: कोकण किनारपट्टीवरील लग्नांमध्ये हमखास पाहायला मिळणारा तळलेला मासा.
हे पदार्थ शक्यतो वेगळ्या काउंटरवर किंवा स्वागत समारंभाच्या (रिसेप्शन) रात्रीच्या जेवणात वाढले जातात.
गोड शेवट
पुरणपोळी आणि श्रीखंडाव्यतिरिक्त, अनेक मराठी लग्नांमध्ये हे गोड पदार्थही असतात:
- बासुंदी: दूध आटवून, त्यात वेलची आणि सुकामेवा घालून केलेलं अत्यंत स्वादिष्ट मिष्टान्न.
- गुलाब जामुन: पाकात मुरलेले मऊ आणि गोड गुलाब जामुन.
- जिलेबी: गरमागरम, कुरकुरीत आणि पाकात रसरसलेली जिलेबी (बहुतेकदा रिसेप्शनला किंवा स्वागताच्या वेळी दिली जाते).
- आम्रस: उन्हाळ्याच्या दिवसांत लग्नामध्ये आम्रस-पुरी हा सर्वांच्या आवडीचा बेत असतो.
मराठी लग्नाचं जेवण खास का असतं?
मराठी लग्नाचा बेत म्हणजे नुसती पदार्थांची गर्दी नसते, तर तो चवींचा एक अप्रतिम समतोल असतो - गोड विरुद्ध तिखट, थंड विरुद्ध झणझणीत, साधं आणि चविष्ट. ताटातील प्रत्येक पदार्थ एका विशिष्ट क्रमाने वाढला आणि खाल्ला जातो. या सगळ्यातून यजमानांची उदारता दिसून येते; न मागता पानात पदार्थ वाढले जातात, तुपाची धार अखंड सुरू असते आणि शेवटचा पाहुणा जेवून तृप्त होईपर्यंत स्वयंपाकघर थांबत नाही.
तुम्ही स्वतःच्या लग्नाचा बेत ठरवत असाल किंवा कुणाच्या लग्नाला पाहुणे म्हणून जात असाल, ताटात वाढलेला प्रत्येक पदार्थ काय सांगतो हे समजून घेतल्यास जेवणाचा आनंद अधिकच द्विगुणित होतो. आणि जर तुम्ही अजूनही लग्नाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर असाल - म्हणजे ते ताट सोबत बसून खाणारा जोडीदार शोधत असाल - तर 'विवाह स्वप्न'वर तुमचा शोध आजच सुरू करा.
कारण शेवटी, सर्वात उत्तम जेवण तेच असतं, जे आपण आपल्या योग्य आणि लाडक्या व्यक्तीसोबत वाटून खातो!