लग्न झाल्यावर "नोंदणी नंतर बघू" असे म्हणत अनेक जोडपी ती लांबणीवर टाकतात. पण विवाह प्रमाणपत्र आता केवळ औपचारिकता राहिलेली नाही. पासपोर्टवर नावात बदल, संयुक्त बँक खाते, विमा वारसदार, जोडीदार व्हिसा आणि सरकारी कागदपत्रांसाठी ते अनिवार्य असते. महाराष्ट्रात कोणता कायदा लागू होतो हे समजले की ही प्रक्रिया अगदी सोपी होते.
दोन कायदे, दोन मार्ग
महाराष्ट्रात विवाह दोनपैकी एका कायद्याखाली नोंदवला जातो:
- हिंदू विवाह कायदा, १९५५ - दोघेही हिंदू, बौद्ध, जैन किंवा शीख असतील आणि धार्मिक विधीने लग्न झाले असेल अशा जोडप्यांसाठी. इथे आधीच झालेल्या लग्नाची केवळ अधिकृत नोंद होते.
- विशेष विवाह कायदा, १९५४ - आंतरधर्मीय जोडपी किंवा धार्मिक विधीशिवाय कायदेशीर (रजिस्टर) लग्न करू इच्छिणाऱ्यांसाठी. या मार्गात ३० दिवसांची जाहीर सूचना द्यावी लागते.
समाजात लग्न करणारी बहुतांश मराठी जोडपी हिंदू विवाह कायद्याखाली नोंदणी करतात. आंतरधर्मीय जोडपी विशेष विवाह कायद्याचा वापर करतात.
हिंदू विवाह कायद्याखाली नोंदणी
लग्न आधीच झालेले असल्याने हा मार्ग जलद असतो.
१. अर्ज मिळवा. स्थानिक उपनिबंधक किंवा विवाह निबंधक कार्यालयात (अनेकदा नगरपालिका किंवा ग्रामपंचायत) अर्ज मिळतो; अनेक भागांत तो महाराष्ट्र शासनाच्या संकेतस्थळावर ऑनलाइनही उपलब्ध आहे.
२. माहिती भरा. दोघांची नावे, जन्मतारखा, लग्नाची तारीख व ठिकाण आणि पत्ते.
३. कागदपत्रे जोडा. दोघांचा वयाचा व पत्त्याचा पुरावा, लग्नाचे फोटो, शक्य असल्यास लग्नपत्रिका आणि शपथपत्र. लग्नाला उपस्थित असलेले दोन-तीन साक्षीदार सोबत हवेत.
४. एकत्र कार्यालयात जा. दोघे जोडीदार व साक्षीदार निबंधकासमोर हजर राहून नोंदवहीत सही करतात व अर्ज सादर करतात.
५. प्रमाणपत्र घ्या. अनेक नगरपालिका भागांत ते काही दिवसांत मिळते; काही कार्यालये त्याच दिवशी देतात.
विशेष विवाह कायद्याखाली नोंदणी
रजिस्टर व आंतरधर्मीय विवाहांसाठी हा मार्ग असून सूचना कालावधीमुळे यास अधिक वेळ लागतो.
१. विवाहाची सूचना द्या - जिथे किमान एक जोडीदार ३० दिवसांहून अधिक काळ राहत आहे त्या जिल्ह्याच्या विवाह अधिकाऱ्याकडे.
२. ३० दिवसांची प्रतीक्षा. ही सूचना जाहीरपणे लावली जाते जेणेकरून कोणाला हरकत असल्यास नोंदवता येते. वैध हरकत न आल्यास पुढे जाता येते.
३. विवाह संपन्न करा - विवाह अधिकारी व तीन साक्षीदारांसमोर, दोघांनी घोषणापत्रावर सही केल्यानंतर.
४. प्रमाणपत्र मिळवा, जे विवाहाचा निर्णायक कायदेशीर पुरावा असते.
साधारणपणे लागणारी कागदपत्रे
- दोघांच्या वयाचा पुरावा (जन्म दाखला, शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा पासपोर्ट)
- रहिवासी पुरावा (आधार, मतदार ओळखपत्र, वीज बिल किंवा भाडेकरार)
- दोघांचे पासपोर्ट आकाराचे फोटो
- लग्नाचा फोटो व पत्रिका (हिंदू विवाह कायद्यासाठी)
- विहित नमुन्यातील शपथपत्र
- स्वतःचा ओळखपुरावा असलेले साक्षीदार
जिल्हा व नगरपालिकेनुसार अटी थोड्या बदलतात, त्यामुळे जाण्यापूर्वी स्थानिक निबंधक कार्यालयात फोन करून खात्री करावी.
शुल्क व कालावधी
महाराष्ट्रात नोंदणी शुल्क माफक असते - साधारण काहीशे रुपये, उशिरा नोंदणीस थोडे अधिक. हिंदू विवाह कायद्याखाली प्रमाणपत्र काही दिवसांत मिळते. विशेष विवाह कायद्याखाली सूचना कालावधीमुळे किमान ३० ते ४५ दिवस गृहीत धरावेत.
काही व्यावहारिक टिपा
- लवकर नोंदणी करा. लग्नानंतर लगेच साक्षीदार व कागदपत्रे जमवणे खूप सोपे असते.
- डिजिटल प्रती ठेवा. प्रमाणपत्र स्कॅन करून सुरक्षित ठेवा; अपेक्षेपेक्षा जास्त वेळा ते मागितले जाते.
- नावांचे स्पेलिंग तपासा. आधार, पासपोर्ट व प्रमाणपत्रावर नाव तंतोतंत जुळायला हवे, विशेषतः व्हिसासाठी हे महत्त्वाचे.
नोंदणी केलेले लग्न दोघांनाही कायदेशीर संरक्षण देते आणि पुढील अनेक कामे सुरळीत करते. त्यामुळे लग्न आटोपल्यावर नोंदणी हे पुढचे काम समजा - लांबणीवर टाकण्याची गोष्ट नव्हे.